હૈ , દેશવાસીઓ!

હૈ ! દેશવાસીઓ, 

 હજારો વર્ષોથી ભુતકાળની ધાર્મિક દંતકથાને ભજવા– પુજવા બદલે જ્ઞાન આધારિત મૂલ્યાંકન કરવાનું શીખીએ.

એક સમાચાર.

“ ભારત– શ્રી લંકા વચ્ચે હિન્દ મહાસાગરમાં ૫૭ હજાર વર્ષ પહેલાં પણ રામસેતુ હતો.” ગુજ–સમાચાર દૈનિક–પાનું ૧ ( આજની તારીખ– ૨૯ મે ૨૦૨૬. સંશોધક– બનારસ હિંદુ(?) યુની અને કોલંબો યુની– સંયુક્ત સંશોધન.

બિન વૈજ્ઞાનિક તથ્યો– રજુ કરેલ સમાચારોને આધારે. 

(૧) ગપ્પુ નં એક– “હવે ડીએનએના આધારે માનવ અસ્તિત્વના જે પુરાવા એકઠા થયા છે એમાં પણ રામસેતુના અસ્તિત્વ નો સ્વીકાર થયો છે.

 જવાબ–” વર્તમાન આફ્રિકા ખંડના મધ્યમાં આવેલા “સવાના” જંગલ મા  “હોમો સેપીયન્સ” તરીકે ઓળખાતી માનવ ઉત્ક્રાંતિ માનવ– જાતી ફક્ત ત્રણ લાખ વર્ષ જૂની જૈવિક રીતે ઉત્ક્રાંત થયેલી હતી. એટલે કે ત્રણ લાખ વર્ષોના ભૂતકાળ થી શરુ કરીને આજ દિન સુધી એટલે કે સને ૨૦૨૬ સુધી સમગ્ર માનવજાતનો  ૯૬ થી ૯૭ ટકા સમય ફક્ત અને ફક્ત ખોરાક માટે શિકાર કરવામાં અને જંગલની વનસ્પતિની પેદાશો ભેગી કરીને ભૌતિક જીવન ટકાવી રાખવામાં ભટકતા પસાર થયો છે.( For the vast majority of our existence, hunting and gathering was the only way humans lived.If we look specifically at Homo sapiens (anatomically modern humans), our species live exclusively as hunter-gatherers for roughly 290,000 years before the very first agricultural societies began to emerge.)

 સમગ્ર વિશ્વમાં જુદા જુદા સ્થળે કૃષિ ક્રાંતિ ની શરુઆત ફક્ત ૧૦,૦૦૦ વર્ષ જુની છે. ૫૭૦૦૦ વર્ષ પહેલા જે કોઇ સ્થળે ભટકતી–રખડતી માનવ ટોળીઓ કે સમૂહોને “ રામસેતુ” બાંધવાની જરુર જ શા માટે હોય! 

(૨) બીજુ  ગપ્પુ– ભારતમાથી  શ્રી લંકા જવા ‘રામસેતુ”નો ઉપયોગ  ૫૭૦૦૦ વર્ષ પહેલાં કર્યો હતો.  સમાચારની છેલ્લી લીટી– આજથી રામનો સમયગાળો સાડા સાત હજાર થી દસ હજાર વર્ષો પૂર્વે નો હોય એવું કહેવામાં આવે છે.  રામે રામ સેતુ પોતાના વાનર લશ્કરની મદદથી બાંધ્યો હતો કે પછી ૫૭૦૦૦ વર્ષો જુના પેલા  હિન્દ મહાસાગરના ઢાંચાને આપણે રામસેતુ નો ઉપયોગ કર્યો હતો?

(૩) ત્રીજુ ગપ્પુ–  દક્ષિણભારતના લોકો અને શ્રી લંકાના ડીએનએમાં ઘણું સામ્ય શોધી કાઢયું છે.

જવાબ– સમગ્ર માનવજાતની એકતા–ડીએનએ સિક્વન્સિંગ દ્વારા પ્રગટ થયેલ સૌથી ગહન જૈવિક સત્યોમાંનું એક એ છે કે બધા માનવીઓ 99.9% આનુવંશિક રીતે સમાન છે. * જાતિનો ભ્રમ: આનુવંશિક વિજ્ઞાને સાબિત કર્યું છે કે "જાતિ" ની પરંપરાગત વિભાવનાઓનો કોઈ કડક જૈવિક આધાર નથી. કૃષ્ણે ગીતામાં કહ્યું છે કે “ ચાર વર્ણ નું સર્જન મેં કરેલું છે.”

What scientific truths are derived from Human DNA? The Unity of All Mankind –One of the most profound biological truths revealed by DNA sequencing is that all humans are 99.9% genetically identical. * The Illusion of Race: Genetic science has proven that traditional concepts of "race" have no strict biological basis. 

 હવે મુખ્ય પ્રશ્ન– આવી પુરાતન ધાર્મિક દંતકથાનો અત્યારે કયા  કયા હેતુઓ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે? આવા પ્રછન્ન ઐતિહાસિક તથ્યો ના ગુણગાન ગાવાથી કોને ફાયદો? કોને મદહોશ દશામાં રાખીને બિહામણી વાસ્તવિકતાઓ જેવી કે  બેકારી, ભાવ વધારો, નીટ અને સીબીએસી ની પરીક્ષા ના વિધ્યાર્થીઓની પેપર લીક થી બેહાલી, આર્થીક ક્ષેત્રે સરિયામ નિષ્ફળતા વિ.થી બીજે ધ્યાન ભટકાવું છે? ક્યાં સુધી છેતર્યા કરશો?

 બધા નાગરિકોને બધા સમય સુધી મૂર્ખ બનાવી શકતા નથી.( વૈજ્ઞાનિક તારણો શોધવા AI નો ઉપયોગ કર્યો છે.)

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૨.

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ– ૨

ચીની વિધ્યાર્થી ઝુઆનઝાંગની નાલંદા વિશ્વ વિધ્યાલયમાં  મુલાકાત (630-643 CE)

ઝુઆનઝાંગે 630 અને 643 CE ની વચ્ચે ભારતભરમાં પ્રવાસ કર્યો,તેમાં સાલ 637થી 642સુધીમાં નાલંદાની મુલાકાત લીધી, કુલ બે વર્ષ મઠમાં વિતાવ્યા.[77] નાલંદામાં તેમનું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું જ્યાં તેમને મોક્ષદેવનું ભારતીય નામ મળ્યું. અને તે સમયે સંસ્થાના આદરણીય વડા શીલભદ્રના માર્ગદર્શન હેઠળઆ ચીની વિધ્યાર્થીએ અભ્યાસ કર્યો. તેમનું માનવું હતું કે ભારતની તેમની કઠિન ભૂમિ યાત્રાનો ઉદ્દેશ્ય પ્રાપ્ત થયો છે કારણ કે શીલભદ્રમાં તેમને આખરે યોગાચારમાં શિક્ષણ આપવા માટે એક અજોડ શિક્ષક મળ્યો હતો, જે વિચારધારા તે સમયે ફક્ત આંશિક રીતે ચીનમાં પ્રસારિત થઈ હતી. બૌદ્ધ ધર્મનું તત્વજ્ઞાનના અભ્યાસ ઉપરાંત, સાધુએ વ્યાકરણ, તર્કશાસ્ત્ર અને સંસ્કૃતના અભ્યાસક્રમોમાં પણ હાજરી આપી હતી, અને પછીથી મહાવિહારમાં પણ વ્યાખ્યાતા બન્યા હતા. ઝુઆનઝાંગના "ગ્રેટ ટેંગ રેકોર્ડ્સ ઓન ધ વેસ્ટર્ન રિજન્સ" નાલંદા ખાતેના તેમના રોકાણના વિગતવાર વર્ણનમાં, યાત્રાળુ તેમના નિવાસસ્થાનની બારીમાંથી બહારના દૃશ્યનું વર્ણન આ રીતે કરે છે.

 “સમગ્ર સ્થાપના ઈંટની દિવાલથી ઘેરાયેલી છે, જે સમગ્ર કોન્વેન્ટને બહારથી ઘેરી લે છે. એક દરવાજો મહાન કોલેજમાં ખુલે છે, જેમાંથી મધ્યમાં (સંઘરામ) આઠ અન્ય હોલ અલગ પડે છે. સમૃદ્ધ રીતે શણગારેલા ટાવર્સ, અને પરી જેવા બુર્જ, જે ટેકરીની ટોચ જેવા પોઇન્ટેડ છે, એકસાથે ભેગા થાય છે. વેધશાળાઓ (સવારના) ધુમ્મ્સમાં ખોવાઈ ગઈ હોય તેવું લાગે છે, અને ઉપરના ઓરડાઓ વાદળોથી ઉપર છે.”સદર વિશ્વવિધ્યાલય ઇમારત તરીકે કુલ સાત મંજિલી ઇમારત હતી. 

ઝુઆનઝાંગ નાલંદામાંથી ૬૫૭ સંસ્કૃત ગ્રંથો અને 150 અવશેષો સાથે ચીન પરત ફર્યા હતા જે 20 ઘોડાઓ દ્વારા 520 કેસોમાં વહન કરવામાં આવ્યા હતા.તેમાંથી  તેમણે 74 ગ્રંથોનો પોતે અનુવાદ કર્યો હતો.

યિજિંગની મુલાકાત (673-700 CE)

ઝુઆનઝાંગના પાછા ફર્યા પછીના ત્રીસ વર્ષોમાં, ચીન અને કોરિયાના ઓછામાં ઓછા અગિયાર પ્રવાસીઓએ નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલયની મુલાકાત લીધી હોવાનું જાણવા મળે છે, જેમાં સાધુ યિજિંગનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફેક્સિયન અને ઝુઆનઝાંગથી વિપરીત, યિજિંગે દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને શ્રીલંકાની આસપાસ દરિયાઈ માર્ગ અપનાવ્યો. તેઓ 673 CE માં આવ્યા, અને ચૌદ વર્ષ ભારતમાં રહ્યા, જેમાંથી દસ વર્ષ તેમણે નાલંદા મહાવિહારમાં વિતાવ્યા. જ્યારે તેઓ 695 માં ચીન પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમની પાસે 400 સંસ્કૃત ગ્રંથો અને 300 બુદ્ધ અવશેષો હતા જેનો પાછળથી ચીની ભાષામાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો.

ઝુઆનઝાંગથી વિપરીત, જેમણે સાતમી સદીના ભારતની ભૂગોળ અને સંસ્કૃતિનું પણ વર્ણન કર્યું, યિજિંગનું વર્ણન મુખ્યત્વે ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મના અભ્યાસ અને મઠમાં સાધુઓના રિવાજો, નિયમો અને નિયમોના વિગતવાર વર્ણન પર કેન્દ્રિત છે. તેમના ઇતિહાસમાં, યિજિંગ નોંધે છે કે 200 ગામોમાંથી આવક  નાલંદાના જાળવણી માટે ફાળવવામાં આવી હતી. તેમણે આઠ વિહારનું વર્ણન કર્યું જેમાં 300 જેટલી નાની રુમો હતી.

કોરિયન અને તિબેટી યાત્રાળુઓ–

નાલંદામાં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ સંગ્રહાલયમાં પ્રદર્શિત ટેરાકોટામાં સ્થાપિત નાલંદાની સીલની પ્રતિકૃતિ મલી હતી.

ચીની યાત્રાળુઓ ઉપરાંત, કોરિયાના બૌદ્ધ યાત્રાળુઓ પણ ઝુઆનઝાંગ અને યિંગજીની જેમ જ ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. ભારત વિશેના ચીની પ્રવાસવર્ણનો 19મી સદીમાં જાણીતા બન્યા હતા અને તે સારી રીતે પ્રકાશિત થયા છે. 20મી સદીના મધ્યભાગ પછી, કોરિયન યાત્રાળુઓની યાત્રાઓ પ્રકાશમાં આવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ક્યોમ-ઇક જેવા સાધુઓએ 6ઠ્ઠી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં ભારતીય મઠોની મુલાકાત લેવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ પણ ભારતીય ગ્રંથો લઈ ગયા અને તેમનો અનુવાદ કર્યો, જેનાથી 72 ચુઆન અનુવાદિત ગ્રંથો ઉત્પન્ન થયા. 7મી સદીના મધ્યભાગમાં, સિલા સાધુ હ્યોન-જોએ નાલંદામાં ત્રણ વર્ષ સહિત અનેક ભારતીય મઠોની મુલાકાત લીધી અને રોકાયા, તેમની મુલાકાતને યિંગજીએ સમર્થન આપ્યું. તેમણે તેમના વિદ્યાર્થીઓ હ્યે-ર્યુન અને હ્યોન-ગાકને નાલંદામાં અભ્યાસ માટે મોકલ્યા, બાદમાં નાલંદામાં મૃત્યુ પામ્યા. તેમણે સાથી વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતચીત કરવા માટે ભારતીય નામો અપનાવ્યા; ઉદાહરણ તરીકે, હ્યે-ર્યુન પ્રજ્ઞાવર્મન તરીકે ઓળખાતું હતું અને આ નામ રેકોર્ડમાં જોવા મળે છે. કોરિયન રેકોર્ડ અનુસાર, નવમી સદી દરમિયાન સાધુઓ - મુશ્કેલ મુસાફરી પડકારો છતાં - વિવિધ મઠોમાં અભ્યાસ કરવા માટે ભારતની મુલાકાત લેતા હતા, અને તેમાં નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલયની સૌથી પ્રથમ આદરણીય પસંદગી હતી.

7મી સદીમાં અને તે પછી, થોન્મી સંભોટા જેવા તિબેટી સાધુઓ નાલંદા અને અન્ય ભારતીય મઠોમાં માત્ર બૌદ્ધ ધર્મ જ નહીં, પરંતુ સંસ્કૃત ભાષા, વ્યાકરણ અને અન્ય વિષયોનો અભ્યાસ કરવા આવ્યા હતા. સંભોટાને તિબેટી ભાષા અને તેની લિપિને ફરીથી બનાવવા માટે સંસ્કૃત અને તેના વ્યાકરણના સિદ્ધાંતો લાગુ કરવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. સંભોટાના નાલંદાથી પ્રથમ પાછા ફર્યા પછી જ તિબેટી રાજાએ બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો અને તેને પોતાના લોકોનો ધર્મ બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ થયા. તિબેટી સાધુઓ નેપાળ, સિક્કિમ અને પૂર્વીય ભારતની નજીક રહેતા હતા, કોરિયન અને અન્ય લોકો કરતા તેમની યાત્રા સરળ હતી. પાલ યુગ દરમિયાન અને તે પછી ૧૪મી સદી સુધી તિબેટી લોકો મગધની મુલાકાત લેતા રહ્યા, જેના કારણે નાલંદા અને બિહાર અને બંગાળના અન્ય મઠોમાં વિચારોના સંગમમાં ભાગ લીધો.જોકે, ૮મી સદી પછી, ગુપ્ત મંડલ દ્વારા સંચાલિત વજ્રયાન બૌદ્ધ ધર્મનું આદાનપ્રદાન વધુને વધુ વધતું ગયું. 

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૩ હવે પછી.

—--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૧.

નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલય.ભાગ–૧.

પુરાતન વિશ્વની એક સર્વશ્રૈષ્ઠ બૌધ્ધ  વિશ્વવિધ્યાલય એટલે નાલંદા નિવાસી વિશ્વવીધ્યાલય (Residential University). 

 સ્થાપના– ઇ સ ૪૨૭ થી ઇ સ ૧૪૦૦ સુધીની સાલ સુધી કાર્યરત હતી. સને ૧૪૦૦ની સાલમાં તેમાં શિક્ષણ આપવાનું કામ કાયમ માટે બંધ થઇ ગયું.

 તેની સ્થાપના સને ૪૨૭માં કુમારગુપ્તા નામના રાજાએ “ મહાવિહાર મઠ” Mahavihara Monastery નાલંદા સ્થળે પાટલીપુત્ર રાજધાની થી ૯૦ કી મા કે આશરે ૬૦ માઇલ ( વર્તમાન બિહારના રાજધાની પટના) બંધાવી હતી. આર્કીયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇંડીયાના મત પ્રમાણે સદર વિધ્યાલયનો કુલ વિસ્તાર ૬૦ હેકટર હતો. મહાવીર મઠની લંબાઇ

૮૦૦ ફીટ અને પહોળાઇ ૧૬૦૦ ફીટ હતી. UNESCO World Heritage Site–Named & known as Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar. તેની વીશ્વ પુરાત્ત્વ સ્થળ તરીકે જાહેર કરીને દેખરેખ રાખવામાં આવે છે.

નાલંદા, મધ્યયુગીન મગધ (આધુનિક બિહાર), પૂર્વ ભારતમાં એક પ્રખ્યાત બૌદ્ધ મહાવિહાર (મહાન મઠ) હતું. પ્રાચીન વિશ્વમાં શિક્ષણના તેને  સૌથી મહાન કેન્દ્રોમાં વ્યાપકપણે ગણવામાં આવે છે અને ઘણીવાર તેને "વિશ્વની પ્રથમ રહેણાંક યુનિવર્સિટી" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 427 CE થી લગભગ 1400 CE સુધી લગભગ એક હજાર વર્ષ સુધી કાર્યરત, નાલંદા મહાવિહારે 5મી અને 6ઠ્ઠી સદી CE દરમિયાન કલા, સંસ્કૃતિ અને શિક્ષણશાસ્ત્રના સમર્થનને પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી, જે સમયગાળાને વિદ્વાનો દ્વારા "ભારતનો બૌધ્ધીક સુવર્ણ યુગ" તરીકે વર્ણવામાં આવ્યો છે.

નાલંદાની સ્થાપના ગુપ્ત સામ્રાજ્યના સમ્રાટ કુમારગુપ્ત પહેલા દ્વારા 427 CE ની આસપાસ કરવામાં આવી હતી. તેને અસંખ્ય ભારતીય અને જાવા, સુમાત્રા અને ઇન્ડોનેશીયાના સમર્થકો જેવા કે  - બૌદ્ધ અને બિન-બૌદ્ધ બંને દ્વારા ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો.(ઇ સ પુર્વે ચોથી સદીમાં આઘરે ૮૦૦ વર્ષ પહેલાં સમ્રાટ અશોકે બુધ્ધ ધર્મને રાજ્ય ધર્મનો દરજ્જો આપીને સમગ્ર દક્ષિણ એશીયાના દેશોમાં તેનો પ્રચાર કર્યો હતો.) પુષ્યભૂતિ વંશ (શાસન 500-647 CE) અને પાલ સામ્રાજ્ય (શાસન 750-1161 CE) ના શાસકોના સમર્થનથી નાલંદાનો વિકાસ ચાલુ રહ્યો. પાલ વંશના પતન પછી, નાલંદાના સાધુઓને મગધના પીઠીપતિઓ દ્વારા આશ્રય આપવામાં આવ્યો. 5મી સદીમાં મિહિરાકુલાના નેતૃત્વ હેઠળ હુણો દ્વારા નાલંદા પર હુમલો કરવામાં આવ્યો અને 8મી સદીમાં બંગાળના ગૌડ રાજાના આક્રમણથી ફરીથી ભારે નુકસાન થયું. અંતિમ આક્રમણ દરમિયાન તેને મુહમ્મદ બખ્તિયાર ખિલજી (લગભગ 1200ની સાલમાં) દ્વારા નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલયને  બાળી નાખવામાં આવ્યું, પરંતુ તે તેના હુમલાઓ પછી પણ દાયકાઓ (અથવા કદાચ સદીઓ) સુધી કાર્યરત રહી શક્યું હતું. તેવું સદર વિશ્વવિધ્યાલયનું બૌધ્ધીક પોત હતું.

લગભગ 750 વર્ષોના સમયકાળમાં,, નાલંદાના ફેકલ્ટીમાં મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મના કેટલાક સૌથી આદરણીય વિદ્વાનોનો સમાવેશ થતો હતો. ઇતિહાસકાર વિલિયમ ડેલરીમ્પલે નાલંદા વિશે કહ્યું હતું કે "તેના શિખર પર, તે મહાયાન બૌદ્ધ વિશ્વનું નિર્વિવાદ વિદ્વતાપૂર્ણ કેન્દ્ર હતું". મઠ સાથે સંકળાયેલા ફેકલ્ટી અને વિદ્યાર્થીઓમાં ધર્મપાલ, નાગાર્જુન, ધર્મકીર્તિ, અસંગ, વાસુબંધુ, ચંદ્રકીર્તિ, ઝુઆનઝાંગ, શીલભદ્ર, વજ્રબોધિ અને ધર્મસ્વામીનનો સમાવેશ થતો હતો. નાલંદાના અભ્યાસક્રમમાં મધ્યમક, યોગાચાર અને સર્વસ્તિવાદ જેવા મુખ્ય બૌદ્ધ દર્શન, તેમજ વેદ, વ્યાકરણ, દવા, તર્કશાસ્ત્ર, ગણિત, ખગોળશાસ્ત્ર(ફળ– જ્યોતીષ નહી,] અને રસાયણ જેવા વિષયોનો સમાવેશ થતો હતો. મહાવિહારમાં એક પ્રખ્યાત પુસ્તકાલય હતું જે ઝુઆનઝાંગ અને યિજિંગ જેવા ચીની યાત્રાળુઓ દ્વારા પૂર્વ એશિયામાં પ્રસારિત થતા સંસ્કૃત ગ્રંથોનો મુખ્ય સ્ત્રોત હતું. નાલંદામાં રચાયેલા ઘણા ગ્રંથોએ મહાયાન અને વજ્રયાનના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમાં ધર્મકીર્તિના કાર્યો, શાંતિદેવના સંસ્કૃત ગ્રંથ બોધિસત્વચાર્યવતાર અને મહાવૈરોચન તંત્રનો સમાવેશ થાય છે.

સને ૩૯૯ની સાલથી શરુ કરીને સને ૪૧૨ સુધી ચીનમાંથી ફાઇયાન નામનો બૌધ યાત્રાળુ ભારતમાં આવ્યો હતો. તેનો હેતુ પોતાના દેશ ચીનમાં બોધ્ધ ધર્મના પ્રચાર–પ્રસાર  બૌધ્ધ ગ્રંથો મેળવવા ભારત આવ્યો હતો. તેને નાંલદા સહિત ઘણા બૌધ્ધ મઠો, તીર્થ સ્થાનો અને સ્મારકોની મુુલાકાત લીધી હતી. સને ૪૦૦ની આસપાસ ફાઇયાને નાલંદા નામના વિશ્વવીધ્યાલયની કોઇ વિગત પોતાના પ્રવાસ વર્ણનમાં લીધી ન હતી. ભારતમાંથી નાલંદા સિવાય ઘણાબધા બૌધ્ધ અને સંસ્કૃત ગ્રંથો તે ચીન લઇ ગયા હતા. ફાઇયાનના પ્રવાસ- વર્ણનની ચીન, કોરીયા વિ દેશોમાં એટલી અધિકૃતતા પ્રાપ્ત થઇ હતી કે તેને આધારે ઘણા બધા ચીન અને કોરીયાના ઉત્સુક વિધ્યાર્થીઓ ભારતમાં બૌધ્ધ ધર્મના ઉચ્ચ અભ્યાસ કરવા સરળતાથી આવી શકતા હતા. 

સને ૪૧૫ની સાલમાં આવેલા ચીની મુસાફર ઝુઆનઝાંગે પોતાના પ્રવાસ વર્ણનમાં નાલંદા સાથે તક્ષશીલા અને વિક્રમશીલા વિશ્વવિધ્યાલયનો પણ ઉલ્લેખ કરેલ છે. તેણે કેટલાક શીલાલેખો સંસ્કૃત અને ગુપ્ત વંશના રાજાઓના સમયમાં ગુપ્ત લિપિ –ભાષા પ્રચલિત હશે તેથી તેમાં લખેલા શીલાલેખોનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે.  આ સમય ગાળા દરમિયાન, ગુપ્ત રાજાઓ જ ફક્ત નાલંદાના આશ્રયદાતા નહોતા. નાલંદા વિશ્વ વિધ્યાલયને તમામ પ્રકારની મદદો કરનારાના સમર્થકોમાં વ્યાપક અને ધાર્મિક રીતે વૈવિધ્યસભર સમુદાય હતો. ઇતિહાસકાર  શાર્ફે જણાવે છે કે, "ઘણા દાતાઓ બૌદ્ધ ન હતા; તેમની સીલ પરના પ્રતીકો લક્ષ્મી, ગણેશ, શિવલિંગ અને દુર્ગા દર્શાવે છે"  ઉત્તરપૂર્વ ભારતના શાસકોએ નાલંદાને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે ગામડાઓ વસિયતમાં આપ્યા; સુમાત્રાના રાજાએ મઠના દાન માટે ગામડાઓનું યોગદાન આપ્યું.નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલમાં ચીનના વિદ્વાનોને ટેકો આપવા માટે એક ખાસ ભંડોળ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું.

નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલયનો ઇતિહાસ એવો છે કે કનોજ્જના હિંદુ રાજા હર્ષવર્ધને વર્ષો સુધી તેના નાણાંકીય જરુરીયાત પુરી પાડી હતી. જ્યારે સમ્રાટ કુમારગુપ્તા જેણે નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલયની સ્થાપના કરી હતી તેના પછીના વારસદારોએ  હિન્દુ સ્મારકો ની સ્થાપના કરવામાં નાણાંકીય મદદ કરી હતી. રાજા હર્ષવર્ધને પોતે ૧૦૦ ગામોની તમામ પેદાશ નિયમિત રીતે ભેટમાં આપી હતી. આ દરેક ગામોના 200 ઘરોને સંસ્થાના સાધુઓને ચોખા, માખણ અને દૂધ જેવી જરૂરી દૈનિક સામગ્રી પૂરી પાડવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આનાથી નાલંદામાં 1,500 થી વધુ ફેકલ્ટી અને 10,000 વિદ્યાર્થી સાધુઓને ટેકો મળ્યો હતો. આર્કયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇંડીયાના ખોદકામ કરાયેલ મુજબ નાલંદા સ્થળ ઘણું મોટું છે અને અત્યાર સુધી મળેલા વિહારોની સંખ્યા પ્રભાવશાળી છે. નાલંદાનો મળી આવેલો કુલ બાંધકામ વીસ્તાર તેમ છતાં એવો પુરાવો આપી શકાતો  નથી કે ત્યાં જે તે સમયે તેમાં આશરે ૧૦૦૦૦ વિધ્યાર્થીઓ એકી સાથે અભ્યાસ કરતા હશે. બે ફોટાઓમાં– નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલયના અવશેષોમાં પણ નજરે પડતી તેની ભવ્યતા.

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૨. હવે પછી.

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૨. હવે પછી.  

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

બોધ્ધ ધર્મનો પ્રચાર પ્રસાર – અશોક સમ્રાટ

બોધ્ધ ધર્મનો પ્રચાર પ્રસાર – અશોક સમ્રાટ ( મૌર્ય વંશ) થી શરુ કરીને નાલંદા–તક્ષશીલા વિશ્વવીધ્યાલયના સમય ગાળા સુધી. 

સૌ પ્રથમ સમ્રાટ અશોક પહેલાંના ઇતિહાસની એક ઝાંખી–  ગૌતમબુધ્ધના જન્મ પહેલાં આશરે એક હજાર વર્ષ પહેલાં ચાર વેદો અને તેની મદદથી બ્રાહ્મણવાદ આધારિત સમાજની રચના થઇ ગઇ હતી.રુગવેદના પુરુષ યુક્તના ૧૦મંડળમાં બ્રાહ્મણ ઇશ્વરના મુખમાંથી, ક્ષત્રિય બાહુમાંથી, વૈશ્ય જાંઘમાંથી અને શુદ્ર્ પગમાંથી સર્જન કરવામાં આવ્યું તેવો શ્લોક છે.

  બુધ્ધનો સમયગાળો  ઇ.સ. પુર્વે ૬ઠ્ઠી સદીમાં ૫૬૩ની સાલમાં અને મૃત્યુ  ૪૮૩ આશરે કુલ  ૮૦ વર્ષનો ગણાય છે.

સમ્રાટ અશોકનો શાસન ગાળો ઇ સ પુ્ર્વ ૪ સદી ૩૦૪(જન્મ્) થી મૃત્યુ ૨૩૨ . પરંતુ તેમનો રાજ્ય શાસનનો સમયગાળો ૨૬૮ ઇ સ. પુર્વથી શરુ કરીને ૨૩૨ ઇ.સ.પુર્વ કુલ ૩૬ વર્ષનો હતો. તેમના મોર્યવંશમાં પ્રથમ ચંદ્ર્ગુપ્ત મૌર્ય ઇ.સ.પુર્વ ૪થી સદી (૩૨૨–૨૯૭) પછી અશોકના પિતા બીંમ્બીસાર (૨૯૭–૨૭૩) પછીના ક્રમમાં અશોક (૨૭૩–૨૩૨) અને ત્યાર પછી ૬ઠ્ઠોઅને છેલ્લો વારસદાર બ્રિહદરથ મૌર્ય ઇ.સ.પુર્વ બીજી સદી – (ઇ.સ. પુર્વે ૧૮૭– ૧૮૦) . જેના બ્રાહ્મણ પ્રધાનસેવક પુષ્યમિત્ર શૃંગે વિશ્વાસઘાત કરીને ખુન કરી બ્રાહ્મણધર્મને રાજ્યધર્મ બનાવીને બુધ્ધધર્મનો નાશ કરવા ભગિરથ પ્રયત્નો કર્યા હતા.પુષ્યમિત્ર શૃંગે બૌધ્ધ ધર્મના સર્વનાશ માટે, જે કોઇ તેના રાજ્યનો નાગરિક બૌધ્ધ ભિક્ષુકનું માથું કાપીને લાવે તેને એક સોનામહોર આપીને બહુમાન કરવાનું જાહેર કર્યું હતું.

રાજા કુમારગુપ્તાએ પાંચમી સદીમાં  વર્ષ ૪૨૭ નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલયની સ્થાપના કરી  જેને બખ્તર ખીલજી મુસ્લીમ આક્રમણ ખીલજી તેરમીસદીમાં સને ૧૨૦૦ની સાલમાં ભસ્મીભુત કરી હતી. આમ આશરે ઇ.સ પુર્વે ૬ઠ્ઠીસદીથી ગણીએ તો ભારતમાં બુધ્ધ ધર્મ ઇ.સ. તેરમી સદી અથવા ૧૨૦૦નીસાલ સુધી આશરે ૧૮૦૦ વર્ષ સુધી જીવંત હતો.

આ બધા ઐતીહાસીક સમયગાળામાં ફક્ત સમ્રાટ અશોક એક જ એવો રાજા હતો જેણે બૌધ્ધ ધર્મને રાજ્યધર્મનો દરજ્જો આપ્યો હતો. તેના સમયમાં બૌધ્ધ ધર્મનો પ્રચાર પોતાના સમગ્ર સામ્રાજ્ય પશ્ચીમમાં અફઘાનીસ્તાન, ગ્રીસ અને યુનાન સુધી, પુર્વ–ઉત્તરમાં  તિબેટ, ચીન, બર્મા, જપાન,  દક્ષિણમાં સિલોન. જાવા સુમાત્રા અને ભારતમાં દક્ષિણના કેટલાક રાજ્યો બાદ કરતાં ચોતરફ ફેલાયો હતો. ૮૪૦૦૦ સ્તુપો અને ખડકો શીલાલેખો પર આઠ ભાષાઓમાં જેવીકે પાલી, સીંહાલી, સંસ્કૃત, તિબેટીયન,ચાઇનીઝ, બર્મીઝ, થાઇ, લાઓ વિ. કોતરાવ્યા હતા. જેમાં સાંચી, સારનાથ અને તક્ષશીલામાં તેના પુરાવા હયાત છે. કલીંગના યુધ્ધના નરસંહાર પછી અશોકે બુધ્ધ ધર્મ પોતે સ્વીકાર્યો, તેને રાજ્યધર્મનો દરજ્જો આપ્યો હતો. એટલું જ નહી પોતાના દિકરા મહેન્દ્રને અને દિકરી સંઘમિશ્રાને શ્રીલંકામાં બૌધ્ધ ધર્મના પ્રચાર માટે  ‘ ભિક્ષુક‘ બનાવી મોકલ્યા હતા. સમ્રાટ અશોકે બુધ્ધના સિધ્ધાંતોને લોકકલ્યાણમાં રુપાંતર કરીને માનવ અનેપશુઓ માટે પણ ચિકીત્સાલયો, પાણીની સગવડો અને રોડની બંને બાજુએ વૃક્ષોનો ઉછેર, આયોજન, પર્યાવરણ, બાળકોઅને વૃધ્ધોના કલ્યાણ માટે રાજ્યની વિવિધ યોજનાઓ અમલમાં મુકી હતી. તેણે પશુબલી ઉપર નિષેધ મુક્યો હતો.અશોક રાજા ઉપરાંત બૌધ્ધ ધર્મને શહેરી સુખી સમૃધ્ધ વેપારી, કારીગર વર્ગ અને જમીનદારોનો પણ ટેકો હતો.    

અશોકચક્ર અનેત્રણ સીંહના પ્રતીકો ભારત સરકારે આઝાદી પછી તરતજ રાષ્ટ્રધ્વજ અને ચલણી નોટ્ટસ વિ. પર પસંદ કરેલ છે. અને કાયદાકીય અધિકૃતતા બક્ષેલી છે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

નાલંદા વિશ્વવિધ્યાલયનો પરિચય હવે પછી.    

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

બૌધ્ધ ધમ્માનું મુલ્યાંકન –બાબા સાહેબ આંબેડકરની દ્રષ્ટીએ. ભાગ–૩

બૌધ્ધ ધમ્માનું મુલ્યાંકન –બાબા સાહેબ આંબેડકરની દ્રષ્ટીએ. ભાગ–૩

1. ચિલાચાલુ ધર્મો અને બુધ્ધના ધમ્મમાં પાયાના તફાવતો કયા કયા છે? 

 (અ) ચમત્કારોમાં વિશ્વાસ કરવો અધર્મ છે. (બ)ઇશ્વરમાં શ્રધ્ધા રાખવી તે ધર્મ નથી. (ક) આત્માના અસ્તિત્વમાં વિશ્વાસ રાખવો તે પણ ધર્મ નથી. (ડ) વેદોનું સર્જન પણ ઇશ્વરી નથી.તે દરેક ધર્મને તેના આસ્થાઓના મુળભુત પાયાને જ જમીનમાંથી હચમચાવી નાંખવા જેવી તાર્કિક બીના છે. હવે જો ધર્મમાંથી ઇશ્વર,આત્મા અને વેદોની સત્તાને એકજ ઝાટકેથી બાદબાકી કરી નાંખવામાં આવે તો પછી સદર ધર્મમાં બાકી શું રહે? કર્મકાંડ અને યજ્ઞમાં વિશ્વાસ કરવો પણ અધર્મ છે.ધર્મગ્રંથોને સમજ્યા વિના પોપટની માફક રટણ કરવું તે પણ અધમ્મ છે. સત્ય કર્મકાંડ નથી પણ નિરિક્ષણ,તર્ક અને શાણપણ દ્વારા કરેલો નિર્ણય એ સત્ય છે. તથાગત બુધ્ધ પહેલાંનો, છેલ્લા આશરે એક હજાર વર્ષથી ચિલાચાલુ જે ધર્મ  હતો તે આ હતો જેનું બીજું નામ બ્રાહ્મણવાદ હતો. ટુંકમાં બોધ્ધ ધમ્મ તે કોઇ ટીલાટપકાં, જપતપ વિ . જેવા બાહ્ય આડંબરો દ્રારા થતો દેખાડો તે નથી. પણ સુઝબુઝથી લેવાતો નિર્ણય તે ધમ્મ છે.

(૨) જીવનની સુચિતા બનાવી રાખવી તે ધમ્મ છે. સુચિતાનો અર્થ શરીરનો દેખાડો કરીને બતાવવામાં આવે તે ધર્મ નથી.પણ મન વચન, કર્મથી કાર્ય કરવાની સંવાદિતામાં ધર્મ સમાયેલો છે. સામાવાળાને નુકશાન કરવા વિચારો અને વર્તન કરવું તે ધમ્મ નથી. નૈતિકતાનો પાયો વ્યવહારીક રોજબરોજના જીવનને સમૃધ્ધ બનાવવામાં છે.તૃષ્ણાનો ત્યાગ તે ધર્મ છે. નિર્વાણ કોઇ સ્વર્ગ કે પરલોકના ખ્યાલનો બુધ્ધે સુચવેલો વિકલ્પ હરગીજ ન હતો.  નિર્વાણ એ તૃષ્ણા અને દુ:ખમાંથી મુક્તિ પામવી તેવી માનસિક અવસ્થા છે. જેને આ જીવનમાંજ અહીયાં પ્રાપ્ત થઇ શકે તેવી બૌધ્ધીક અવસ્થા છે. કોઇપણ કર્મનો આધાર નિરિક્ષણ, તર્ક અને શાણપણ આધારિત નિર્ણય છે. તેનો હેતુ  તેવા કર્મો દ્રારા કરુણા અને સમતાના ધ્યેયને સિધ્ધ કરવાનો જ હોવો જોઇએ. સમગ્ર બ્રહ્માંડ જેમાં માનવી પણ એક ભાગ છે તે કુદરતી નિયમબધ્ધતા કે નૈતીકતાનો એક ભાગ છે. તે લૌકીક છે. તેનું સંચાલન કુદરતી પરિબળોની નિયમબધ્ધતામાં નિહિત છે.(જેવો ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ!)ઇશ્વર જેવા બાહ્ય પરિબળમાં નહી.

(૩) બુધ્ધે ઉપરની ચર્ચા આધારીત પોતાના  કર્મના સિધ્ધાંતને સમજવા માટે બે ભાગમાં વહેંચણી કરી છે. એક ધમ્મ અને બીજો સધમ્મ જે આ નિજી ધમ્મનું એક વિસ્તૃત સામાજીક એકમ છે.ધમ્મ એક વ્યક્તિગત નૈતીક્તા પર આધારિત છે. જ્યારે સધમ્મ તે નૈતિકતાનો સામાજીક અમલ અને ઉપયોગ છે. સધમ્મ સમાજમાં તમામ લોકો માટે પ્રજ્ઞાનો ઉપયોગ જ્ઞાન અને વિવેકનો નિરંતર વિકાસ થતો રહે તેવી સામુહિક વ્યવસ્થાના સર્જનમાં રહેલો છે.

(૪) વેદિક સમયથી જ્ઞાન તે ચતુર્વર્ણવ્યવસ્થામાં ફક્ત બ્રાહ્મણવર્ગનો જન્મ આધારિત ઇજારો હતો. તેને સામાજીક સધમ્મના ખ્યાલે વાસ્તવિક બનાવી તોડી નાંખ્યો. બુધ્ધના કરુણાના ખ્યાલને બાબાસાહેબ આંબેડકરે તેમની અમોઘ તાર્કીક વેધક દ્રષ્ટીથી બે ભાગ કરીને સમજાવી છે.  કરુણાનો ખ્યાલ વ્યક્તિગત કર્મ છે. જેમાં જેની પાસે છે (વૈદિક યુગમાં) તે ઉચ્ચવર્ગ,જેની નીચલા વર્ગ પાસે નથી તેને કરુણા–દયાના ભાવથી મદદ કરે છે. કરુણાના ખ્યાલમાં અસમાનતાની ભાવના ઘરબાયેલી હોય છે. તે પ્રછન્ન છે. જેને બ્રાહ્મણ ધર્મે વૈદીક યુગમાં બહુ ગુણગાન ગાયાં હતાં. જ્યારે સમતા એટલે સામાજીક મૈત્રી. મૈત્રી ભાવમાં બે માંથી કોઇ પાત્ર ઉચું નથી કે નીચું નથી. ( દા.ત– સુદામા–કૃષ્ણની મૈત્રી). આવી સમતામાં બરોબરીનો ભાવ હોય છે. અને તે રીતે  ધમ્મને અરસપરસની નિસ્વાર્થી સમજ અને વર્તનથી વિકસાવવામાં આવેલો છે.આમ બુધ્ધનો ધમ્મ દયા (કરુણા) આધારીત સમાજ નહી પણ બરાબરીપણું , સમતા, સમાનતા, ભ્રાત્તૃભાવ આધારીત માનવીય નૈતીક્તા,પ્રજ્ઞા અને તર્કની ઇંટો પર બનેલો સમાજ હશે.

(૫) બુધ્ધના સધમ્મનો બીજો હેતુ હતો કે  વેદીક સમયથી ચીલાચાલુ અસમાન ચાતુર્વર્ણવ્યવસ્થાની સંપુર્ણ બાદબાકી, સર્વનાશ( Complete Annihilation of Caste & Class- Social unequal division) છે..કોઇ વ્યક્તિ જન્મથી મહાન(ઉંચ) કે નીચ હોતો નથી. પણ પોતાના અરસપરસના વહેવારમાં કરેલા કર્મોને આધારે તે વ્યક્તિ ઉમદા છે કે નહી તે નક્કી થાય છે. બુધ્ધ ધમ્મને એક ન્યાયપુર્ણ સમતાવાદી સમાજનું સર્જન કરવાની પાયાની ઇંટ ગણે છે. વ્યકતિગત ધમ્મ સમાજમાં સમતાનું સર્જન કરવા પુરતો નથી.પણ તે સમતાવાદી સમાજના પુન:નિર્માણમાં  ચોક્ક્સ મદદરુપ બની શકે!

(૬) ધર્મ અને ધમ્મ વચ્ચે તફાવત શું છે? ધર્મ માનવીને મૃત્યુ બાદ મોક્ષ, જન્ન્ત, મુક્તિ( Salvation) વિ. માટે વર્તમાન જીવન કેવી રીતે પસાર કરવું તે શીખવાડે છે. બુધ્ધે આ વાત પોતાના સાથીઓને સંઘમાં અને અનેક ચર્ચામાં કરી છે. ‘ હું કોણ છું? ક્યાંથી આવ્યો છું, મૃત્યુ  કયાં પછી જવાનો છું? શરીરમાં આત્મા છે ક નહી? સ્વર્ગ–નર્ક, જન્ન્ત– દોજખ વિ. અંગે તમારો શું મત છે? બુધ્ધે સ્પષ્ટ કહી દીધું હતું કે મારુ મિશન પૃથ્વી પરના માનવીય દુ:ખો દુર કરવાના કારણો અને તેના ઉપાયો શોધવામાં રસ છે. મૃત્યુ પછીના પ્રશ્નો ઉકેલવામાં નહી.માનવ સહિત તમામ કુદરતી પરિબળો સતત પરિવર્તનશીલ છે. સ્થાયી કશુ નથી. જે જન્મે છે તે મૃત્યુ પામવાનું છે. આત્મા હોય તો તે પણ નાશવંત છે. બુધ્ધનો ધમ્મ માનવીય સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે હતો. મૃત્યુ પછીની કોઇ વ્યવસ્થાનું સર્જન કરવાનો ન હતો. તત્વજ્ઞાનનો હેતુ મૃત્યુ પછીના પ્રશ્નો ઉકેલવાનો નથી પણ  દુન્યવી સમસ્યાઓના ઉકેલ માટેનો જ હોવો જોઇએ.બુધ્ધ અને બાબાસાહેબનો ધર્મ ઇશ્વરને બદલે ઇન્સાનીયત પર અને કર્મકાંડને બદલે માનવીય નૈતિકતા પર આધારિત હતો. ધર્મનો હેતુ વ્યક્તિગત મોક્ષને બદલે સામાજીક કલ્યાણ માટે બની ગયો હતો! બાબાસાહેબનો પડકાર– ઇશ્વરીય સત્તા, અંધવિશ્વાસ અને જન્મ આધારીત અસમાનતાના આધાર પર ટકી રહેલી બ્રાહ્મણવાદી વ્યવસ્થા સામે હતો.

(૭) ચર્ચાનો છેલ્લો પણ સૌથી મહત્વનો સવાલ–બુધ્ધના મુખ્ય શિષ્ય આનંદનો પ્રશ્ન– આપના દેહાંત પછી આપનો ઉત્રાધિકારી કોણ? સંઘનું માર્ગદર્શન કોણ કરશે? કોઇપણ આંદોલન, ચળવળ કે સંસ્થા માટે ખુબજ અગત્યનો સવાલ હોય છે કોણ નેતૃત્વ સંભાળશે? બુધ્ધ કોઇને પણ પોતાના ઉત્રાધિકારી બનાવવાનું સ્પષ્ટ ના કહી દે છે. કોઇ વ્યક્તિ ને બદલે વિચારને મહત્વ આપજો. બાબાસાહેબ આંબેડકરનું તારણ હતું કે બુધ્ધ મોક્ષ દાતા ન હતા. પણ માર્ગ દાતા હતા. જ્યારે લગભગ બધા જ ધર્મો ઇશ્વર કે પયગંબરને પોતાના તારણહાર તરીકે માને છે,ઉધ્ધારક ગણે છે. જ્યારે બુધ્ધ પોતાના તમામ અનુયાઇઓને આત્મનિર્ભર બનવાનું કહે છે.“ આત્મ દિપો ભવ:” બુધ્ધે ક્યારેય એવો દાવો કર્યો ન હતો કે પોતાનો જે તે અનુયાઇને મોક્ષ અપાવશે. તેઓએ દરેકને મુક્તિનો માર્ગ બતાવ્યો. પણ તે માર્ગ પ્રાપ્ત કરવા માટે ચાલવું તો પોતે જ પડશે. કોઇ વ્યક્તિની પુજા નહી પણ તેના વિચારોનું પરિક્ષણ, મુલ્યાંકન કરીને  પોતાનો માર્ગ શોધવાનો છે! શું નેતા વિહીન લશ્કર તિતરભિતર ના થઇ જાય? પણ બાબાસાહેબના મત મુજબ આ મુદ્દે બુધ્ધ વ્યક્તિ પુજાની બિલકુલ વિરુધ્ધ હતા. જો ખરેખર વિચાર પોતે જ ગુુરુ હોય તો, તે વિચારને તર્ક,અનુભવ (ઇન્દ્રીયજન્ય નિરિક્ષણ) અને પ્રજ્ઞાની મદદથી તેનું મુલ્યાંકન કરીને, નિર્ણય કરીને અમલમાં મુકી શકાય! કોઇપણ ગુરુનું આંધળુ અનુકરણ કરીને સત્ય શોધી શકાય નહી.

(૮) બાબાસાહેબ માટે આ વિચાર ફક્ત આધ્યાત્મિક મુક્તિનો માર્ગ ન હતો પણ રાજકીય મુક્તિનો માર્ગ હતો. આપણે કોઇ ગુરુ, શાસ્ર કે પુજારીના ખોળામાં માથું મુકીને નિરાંતે સુઇ જવાનું નથી. ન્યોચ્છાવર થઇ જવાનું નથી! તેના ગુલામ તો ક્યારે બનવાનું નથી. દરેકે પોતાના ભાગ્યનો વિધાતા પોતે જ બનવાનું છે. કોઇનું ભાગ્ય પુર્વનિર્ણિત હોતું નથી.  આવો વિચાર અને તેના આધારિત તારણ જ ગુરુ છે. સધ્ધમનો અસલી સાર શું છે? બુધ્ધનો સધ્ધમ ત્રણ મજબુત સ્તંભો પર ઉભો છે. પ્રજ્ઞા, કરુણા અને સમતા. પ્રજ્ઞા એટલે તર્કપુર્ણ ચિંતન, સોચ. કોઇપણ વિચાર , ઘટના કે પ્રસંગને આંખબંધ કર સ્વીકારવાને બદલે  તેના દરેક પાસથી મુલ્યાંકન કરવું. કરુણા એટલે દયા નહી પણ સક્રીય મૈત્રી છે. સમતા એટલે ‘ વિશ્વના તમામ માનવો એક છે. કોઇપણ માનવી પૈસા, જાતિ, રંગ, જન્મ રાષ્ટ્ર  કે સત્તા વિગેરેને કારણે  ઉંચો કે નીચો ક્યારેય હોઇ શકે નહી. અધમ્મ એટલે ઇશ્વરમાં વિશ્વાસ.આત્માના અસ્તિત્વમાં વિશ્વાસ.યજ્ઞ, બલિ અને ચમત્કારોમાં વિશ્વાસ રાખવો. કોઇપણ ધર્મ કે તેના ગ્રંથને અંતિમ સત્ય માનીને તેને આધારે જીવન સમર્પિત કરી દેવું. જન્મ પર આધારિત સામાજીક ભેદભાવને સ્વીકારવો. એટલે બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો ચતુર્વર્ણવ્યવસ્થા આધારીત સમાજના માળખાને બિનશરતી સ્વીકાર. બાબાસાહેબ બૌધ્ધ ધર્મને એક સામાજીક અને નૈતિક દર્શન રુપે રજુ કરે છે અને તે પ્રમાણે અમલ કરવા પ્રતિબધ્ધ હતા.ધર્મનો ઉદ્દેશ સ્વર્ગ, નર્ક,મોક્ષ વિ. ની ચિંતા કરવા નથી. ધર્મ માનવ દુ:ખોના નિવારણ માટે છે. મોટાભાગના દુ:ખોનું કારણ સામાજીક અન્યાય અને અસમાનતા છે. જે બંને માનવસર્જીત છે. મનુષ્ય તરીકે મારામાં અને બીજામાં લેશ માત્ર કોઇ તફાવત નથી. માનવ માત્ર સમાન છે તે એક ક્રાંતિકારી ઘોષણા છે.બૌધ્ધ ધર્મ એ છે જે ઇન્સાન ને ઇન્સાન સાથે જોડે છે. માનવ માનવ વચ્ચે જન્મ કે અન્ય સામાજીક કહેવાતા માપદંડોથી વિભાજન કે ભાગલા પાડતો નથી.બુધ્ધ એક ભારત અને વિશ્વના ભૌતીકવાદી, તર્કવાદી અને માનવકેન્દ્રીત વિચાારક હતા. તર્ક અને વિજ્ઞાનની કસોટી પર ૧૦૦ ટકા પાર ઉતરે તેવો આ ધર્મ છે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––xxxxxxxxxxxxxxx—--------------------------------------

  

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

આત્મા, પુનર્જન્મ અને મૃત્યુ પછીના જીવનના મુક્તિની વિભાવના પર બૌદ્ધ ધર્મના શું મંતવ્યો છે?

What are the concepts of Budhhism

AI Mode- Gemini.

---

What is the concept of Budhhism on the concept of soul, rebirth & salvation of life after death?

Buddhism holds a unique and often paradoxical view on these concepts, setting itself apart from many other religions by rejecting the idea of a permanent soul.

 

1. Concept of Soul (Anatta)

Buddhism denies the existence of a permanent, unchanging, or independent soul, a doctrine known as Anatta (or Anatman). Instead of a "self," Buddhism teaches that a person is a constantly changing collection of five "aggregates" (Skandhas): physical form, feelings, perceptions, mental formations, and consciousness. The sense of a solid "I" is considered an illusion that leads to attachment and suffering. 

2. Concept of Rebirth

Despite having no permanent soul, Buddhism affirms Rebirth. This is often distinguished from "reincarnation" (which implies a soul moving to a new body). 

• The Mechanism: Rebirth is explained as a continuity of consciousness or a "mind-stream" (Citta-santana).

• The Analogy: It is often compared to lighting one candle from another: the flame is not the "same" flame, yet it is causally linked to the first.

• The Driver: This process is driven by Karma—the energy of intentional actions and habits that conditions the next moment of existence.

• 3. Salvation (Nirvana)- In Buddhism, "salvation" is not a journey to a permanent heaven, but liberation from Samsara, the endless cycle of birth, death, and rebirth. 

• Nirvana: This is the ultimate goal, described as the "blowing out" of the three fires: greed, hatred, and delusion.

• The State: Nirvana is an unconditioned state beyond suffering and change. Once an individual achieves full enlightenment (Arahantship or Buddhahood) and their physical body dies, they are no longer reborn. 

Deepen your understanding of Buddhist philosophy through these authoritative resources. 

Core Doctrines

Scholarly Analysis

Practical Guides

Britannica's entry on Anatta provides a concise breakdown of the 'no-self' doctrine and its contrast with Hindu beliefs.

For a detailed look at the end goal of practice, explore Wikipedia's overview of Nirvana, which covers its etymology and various school interpretations.

Lion's Roar features insights from modern masters on how rebirth functions without a permanent traveler.

---

એઆઈ મોડ- મિથુન.

આત્મા, પુનર્જન્મ અને મૃત્યુ પછીના જીવનના મુક્તિની વિભાવના પર બૌદ્ધ ધર્મના શું મંતવ્યો છે?

બૌદ્ધ ધર્મ આ વિભાવનાઓ પર એક અનોખો અને ઘણીવાર વિરોધાભાસી દૃષ્ટિકોણ ધરાવે છે, જે કાયમી આત્માના વિચારને નકારીને પોતાને ઘણા અન્ય ધર્મોથી અલગ પાડે છે.

1. આત્મા (અનત્ત) ની વિભાવના

બૌદ્ધ ધર્મ કાયમી, અપરિવર્તનશીલ અથવા સ્વતંત્ર આત્માના અસ્તિત્વને નકારે છે, જેને અનત્ત (અથવા અનાત્મન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. "સ્વ" ને બદલે, બૌદ્ધ ધર્મ શીખવે છે કે વ્યક્તિ પાંચ "સમગ્ર" (સ્કંધ) નો સતત બદલાતો સંગ્રહ છે: ભૌતિક સ્વરૂપ, લાગણીઓ, ધારણાઓ, માનસિક રચનાઓ અને ચેતના. એક નક્કર "હું" ની ભાવનાને એક ભ્રમ માનવામાં આવે છે જે આસક્તિ અને દુઃખ તરફ દોરી જાય છે.

2. પુનર્જન્મની વિભાવના

સ્થાયી આત્મા ન હોવા છતાં, બૌદ્ધ ધર્મ પુનર્જન્મની પુષ્ટિ કરે છે. આ ઘણીવાર "પુનર્જન્મ" (જે આત્માને નવા શરીરમાં ખસેડવાનો અર્થ સૂચવે છે) થી અલગ પડે છે.

મિકેનિઝમ: પુનર્જન્મને ચેતનાની સાતત્ય અથવા "મન-પ્રવાહ" (ચિત્ત-સંતન) તરીકે સમજાવવામાં આવે છે.

સામાન્યતા: તેની તુલના ઘણીવાર એક મીણબત્તી બીજી મીણબત્તીમાંથી પ્રગટાવવા સાથે કરવામાં આવે છે: જ્યોત "સમાન" જ્યોત નથી, છતાં તે કારણભૂત રીતે પ્રથમ સાથે જોડાયેલી છે.

ડ્રાઇવર: આ પ્રક્રિયા કર્મ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે - ઇરાદાપૂર્વકની ક્રિયાઓ અને ટેવોની ઊર્જા જે અસ્તિત્વના આગામી ક્ષણને નિર્ધારિત કરે છે.

3. મુક્તિ (નિર્વાણ)- બૌદ્ધ ધર્મમાં, "મુક્તિ" એ કાયમી સ્વર્ગની યાત્રા નથી, પરંતુ સંસાર, જન્મ, મૃત્યુ અને પુનર્જન્મના અનંત ચક્રમાંથી મુક્તિ છે.

નિર્વાણ: આ અંતિમ ધ્યેય છે, જેને ત્રણ અગ્નિના "ફૂંકી નાખવા" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે: લોભ, દ્વેષ અને ભ્રમ.

અવસ્થા: નિર્વાણ એ દુઃખ અને પરિવર્તનથી આગળની એક બિનશરતી સ્થિતિ છે. એકવાર વ્યક્તિ સંપૂર્ણ જ્ઞાન (અરહંતત્વ અથવા બુદ્ધત્વ) પ્રાપ્ત કરી લે છે અને તેનું ભૌતિક શરીર મૃત્યુ પામે છે, પછી તેનો પુનર્જન્મ થતો નથી.

આ અધિકૃત સંસાધનો દ્વારા બૌદ્ધ ફિલસૂફીની તમારી સમજને વધુ ઊંડી બનાવો.

મુખ્ય સિદ્ધાંતો

વિદ્વતાપૂર્ણ વિશ્લેષણ

વ્યવહારિક માર્ગદર્શિકાઓ

અનાટ્ટા પર બ્રિટાનિકાની એન્ટ્રી 'નો-સ્વ' સિદ્ધાંત અને હિન્દુ માન્યતાઓ સાથેના તેના વિરોધાભાસનું સંક્ષિપ્ત વિભાજન પૂરું પાડે છે.

વ્યવહારના અંતિમ ધ્યેય પર વિગતવાર નજર રાખવા માટે, વિકિપીડિયાના નિર્વાણના ઝાંખીનું અન્વેષણ કરો, જે તેની વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર અને વિવિધ શાળા અર્થઘટનને આવરી લે છે.

લાયન્સ રોરમાં કાયમી પ્રવાસી વિના પુનર્જન્મ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે અંગે આધુનિક માસ્ટર્સની આંતરદૃષ્ટિ દર્શાવવામાં આવી છે.

—-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

બૌધ્ધ ધમ્માનું મુલ્યાંકન –બાબા સાહેબ આંબેડકરની દ્રષ્ટીએ.

બૌધ્ધ ધમ્માનું મુલ્યાંકન –બાબા સાહેબ આંબેડકરની દ્રષ્ટીએ. ભાગ–૧.

               "તથાગત બુધ્ધ મોક્ષ દાતા નહી, મુક્તિ દાતા હતા"  ––– બાબાસાહેબ આંબેડકર.

બાબાસાહેબ બુધ્ધને કોઇ દૈવી પુરુષ, ઇશ્વરી અવતાર તરીકે કદાપી સ્વીકારતા ન હતા. પણ તેમના વિચારોને એક માનવીના શાણપણ (Wisdom derived from earthly observation & its logical deduction)ભર્યા વિચારો તરીકે માન આપતા હતા. બુધ્ધને  તે માનવજાતના મોક્ષ દાતા તરીકે નહી માર્ગદાતા તરીકે  સ્વીકારતા હતા. પૃથ્વી પર આપણે ઇન્સાન તરીકે જન્મયા છીએ માટે દુ;ખ એ આપણા જીવનનો ભાગ છે. દુન્યવી દુ:ખોથી ભાગવાનું નથી. પણ દુ:ખના કારણો શોધી અને તેના ઉપાયો શોધવાના છે. આ દુ:ખોથી ગભરાઇને દુન્યવી જીવનનો ત્યાગ કે તેમાંથી છટકી જવાનો માર્ગ બોધ્ધનો ધમ્મ નથી. બાબાસાહેબે બુધ્ધને પોતાના માર્ગદાતા તરીકે  સ્વીકારીને અને પોતાના શાણપણ અને તર્કને આધારે બુધ્ધના ધમ્મમાં વ્યક્તિગત અને સમાજના પ્રશ્નોનું નિરાકરણ શોધ્યું હતું.

1. બુધ્ધના ગૃહત્યાગમાં સામાન્ય લોકવાયકાના ચાર પ્રસંગો, ઘરડો માણસ,એક બિમાર આદમી,સંન્યાસી અને શબ જે જોવાથી દુન્યવી દુ:ખો દુર કરવાનો માર્ગ શોધવા ગૃહત્યાગ કર્યો હતો. બાબાસાહેબનું આ મુદ્દે એક ક્રાંતીકારી અને તર્કબધ્ધ તારણ જુદુ છે. તેમનું તાર્કીક મન એ સ્વીકારવા તૈયાર નથી કે બુધ્ધના માટે પેલા જન્મ પછી રાજ જોષીએ જે ભવિષ્ય વાણી કરેલી કે આ રાજકુંવર તરીકે મહેલોની ઐયાશીથી પ્રભાવિત નહી થાય અને ગૃહત્યાગ કરીને મહાન રુષી બનશે. આ સરળ લોકવાયકા બાબાસાહેબને અસ્વીકાર્ય છે. 

2. બાબાસાહેબની પ્રજ્ઞા ઉપરની હકીકતને તાર્કીક રીતે એટલા માટે સ્વીકારવા તૈયાર નથી.કારણકે  સિધ્ધાર્થ   જેવો મેઘાવી વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર રાજકુંવર, જેને તે ઉંમરમાં તમામ પ્રકારની રાજ્ય સંચાલનની તાલિમ ન મળી હોય? ૨૯ વર્ષ સુધી દુનીયાના પેલા ચાર દુ:ખોની માહીતીથી અજાણ હોય! સહેલાઇથી મનમાં ઉતરી જાય તેવી દલીલ નથી. સિધ્ધાર્થના ગૃહત્યાગ પાછળ કોઇ વ્યક્તીગત કારણને બદલે કોઇ ગંભીર સામાજીક કે રાજકીય ઘટના ખરેખર જવાબદાર હોવી જોઇએ.

3. શાક્ય ગણરાજ્ય(સિધ્ધાર્થનું ગણરાજ્ય) અને કોહીલી ગણરાજ્યની વચ્ચે રોહીણી નદીના પાણીની વહેંચણીનો વિવાદ ઘણા વર્ષોથી ચાલુ હતો. તે વર્ષ દુકાળ પડયો અને તે પાણીની વહેંચણી વિવાદ બે રાજ્યો વચ્ચે એટલો ગંભીર બની ગયો કે સામસામી યુધ્ધની નોબત આવી ગઇ! શાક્યોના સેનાપતિએ પોતાના ગણરાજ્યની સભામાં સદર યુધ્ધના પ્રસ્તાવની દરખાસ્ત મુકી.ગણરાજ્યના મોટાભાગની પ્રતિનિધિઓ યુધ્ધની તરફેણમાં હતા! શાક્ય રાજ્ય સિધ્ધાર્થનું ગણરાજ્ય હતું. તેમણે વિરોધ કર્યો કે કોઇપણ પ્રશ્નનો ઉકેલ યુધ્ધ તો ન હોવો જોઇએ! યુધ્ધમાં તો બંને પક્ષકારો વચ્ચે કાયમી નફરતનાં બી નાં વાવેતર થાય છે. નફરતથી નફરતનો અંત આવતો નથી. તેનો અંત તો પ્રેમથી આવે! અને અંતે બંને પક્ષોની ખુવારી જ થાય છે.સંઘ કે સભાના સભ્યો સિધ્ધાર્થની વાત માનવા તૈયાર ન હતા.બહુમતીને યુધ્ધ કરવું હતું.

4. શાક્યની સભાએ સિધ્ધાર્થ સમક્ષ ત્રણ શરતો મુકી. એક યુધ્ધમાં ભરતી થઇ જાવ. બે યુધ્ધમાં ના જોડાવું હોય તો શાક્યગણ રાજ્યમાંથી કાયમી દેશ નિકાલ. ત્રણ તમારા પરિવારનો કાયમી સામાજીક બહિષ્કાર ઉપરાંત તમારી તમામ સંપત્તિ જપ્ત કરી લેવામાં આવશે.સમગ્ર સભાથી વિરુધ્ધ જઇને સિધ્ધાર્થે શું નિર્ણય કર્યો? એક બાજુ પોતાનો સિધ્ધાંત અને બીજીબાજુ અમલ ન કરે તો સર્વનાશ! બાબાસાહેબના તારણ પ્રમાણે આ કોઇ એકાએક સ્વયંભુ પેદા થયેલ વૈરાગ્ય ન હતો.સિધ્ધાર્થ માટે આ એક સામાજીક અને નૈતીક સંઘર્ષ હતો.એકબાજુ સિધ્ધાંતનો અમલ કરવાની પ્રતિબધ્ધતા અને બીજીબાજુએ પોતાના કુુટુંબની સ્થિરતા, શાંતિ અને પ્રેમ વચ્ચે પસંદગી કરવાની હતી. સિધ્ધાર્થે યુધ્ધમાં જોડાવાને બદલે સામુહિક માનવતાના કલ્યાણનો માર્ગ પસંદ કર્યો! પરિવ્રાજક(સંન્યાસ) બનવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો.

5.  ડૉ. બાબાસાહેબના મત પ્રમાણે આ કોઇ એકાએક ચમત્કારીક રીતે કે પેલા ચાર દુન્યવી દુ:ખો જોઇને ભાવનાત્મક બનીને ગૃહત્યાગનો નિર્ણય ન હતો. તે સિધ્ધર્થના શાણપણ, નૈતિક અને સામાજીક સંઘર્ષનું પરિણામ હતું.યુધ્ધમાં ભાગ લેવાનો ઇન્કાર કર્યો! માનવતાના કલ્યાણ માટે રાજપાટ,કુટુંબ અને ગૃહત્યાગ કર્યો. બાબાસાહેબનું દર્શન તર્ક અને સામાજીક ન્યાય પર આધારીત છે.તેમના માટે બુધ્ધ એક ક્રાંતિના પ્રતિક હતા. બુધ્ધનો યુધ્ધનો વિરોધ એક વ્યક્તિગત નિર્ણયને બદલે રાજનૈતિક આખરીનામું (અલ્ટિમેટમ) હતું. તે સમાજના બુધ્ધ એક જનનાયક બની ગયા . જેને પ્રજાએ એક એવા જનનાયક કે જે પ્રજા સાચાકલ્યાણ માટે નિજી સર્વસ્વનો ત્યાગ કરે છે.જે માનવ કલ્યાણ અને શાંતિ વિરુધ્ધના બહુમતના નિર્ણય સામે ઝુકવાનો ઇન્કાર કરે છે. બુધ્ધના આ નિર્ણયને કારણે તેઓ સમગ્ર સંઘર્ષની સ્થિતિમાં મુકપ્રેક્ષકને બદલે સક્રીયરીતે અન્યાયપુર્ણ યુધ્ધની સામે પ્રતિકાર કરવા કટીબધ્ધ રીતે ઉભા રહે છે. સદર નિર્ણય બુધ્ધના ચારિત્ર્યને વધારે સક્રિય અને સંઘર્ષશીલ બનાવે છે. બસ ત્યાર પછી સિધ્ધાર્થમાંથી તથાગતબુધ્ધ બનવા માટેનું મહાભિનિષ્કરણ શરુ થાય છે. જેણે  એક ઉદ્દેશને સિધ્ધ કરવા માટેનો નીજી સંબંંધો અને રાજપાટથી ભરેલા જીવનનો ત્યાગ હતો. 

6.  મહાભિનિષ્કરણ પહેલી નજરે એક લાંબી અંતવિહિન યાત્રાની શરુઆત હતી. સૌ પ્રથમ તે સમયના રુષિમુનીઓ, ધર્મગુરુઓ વિ.પાસેથી સત્યશાોધક તરીકે સંવાદ, ચર્ચા, કઠોર તપશ્ચર્યા, શરીર દમન વિ. માધ્યમો દ્વારા માનવીના વ્યક્તિગત અને સામુહિક પ્રશ્નોના ઉત્તરો શોધવા પ્રયત્નો કર્યા જે સફળ ન થયા. " શરીરને કષ્ટ આપીને મનના પ્રશ્નો ઉકેલી ન શકાય" તેવા દ્રઢ તારણ પણ તે આવી ગયા. સત્યશોધક તરીકે ખુબજ સહજતાથી તે સમજી ગયા કે  શરીર દમન એ વ્યક્તિ કે સામુહિક મુક્તિનો માર્ગ બની શકે નહી. " આત્યંતિક ભોગવિલાસ કે આત્યંતિક સ્વદમન કે પરદમનનો માર્ગ માનવીય સમસ્યાના ઉકેલનો માર્ગ ન બની શકે." બંનેની વચ્ચેનો મધ્યમ માર્ગ જ શ્રૈષ્ઠ માર્ગ છે.

7. અંતિમ પડાવ ગયા મુકામે પિપળાના વૃક્ષ નીચે જે પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયાની માન્યતા છે તેનો અર્થ એટલો જ છે કે તે દિવસથી દિવ્ય જ્ઞાન, પરમ જ્ઞાન, ચમત્કાર કે ઇશ્વરી કૃપાની શોધના માર્ગો ભુલીને " આત્મ દિપો ભવ" નો માર્ગ જ  શ્રૈષ્ઠ માર્ગ છે તેને આધારે બાકીનું જીવન જીવવાનું નક્કી કર્યો. તે નિર્ણયે જ ગૌતમ કે સિધ્ધાર્થને "તથાગત બુધ્ધ" બનાવી દીધા. ૨૯ વર્ષની ઉંમરે તથાગત બુધ્ધ બનતાં શાણપણ લાધ્યું કે " મારે જ મારા ભાગ્યના વિધાતા બનવાનું છે." કોઇ મને મોક્ષ માર્ગ શોધી આપશે જ નહી. માટે મારે મારા મોક્ષ દાતાને બદલે મારા પોતાના જ મુક્તિ દાતા બનવાનું છે.

         —--------------------------------------------------------xxxxxxxxxxxxxxxxxxx—-------------------------------------

 બૌધ્ધ ધમ્માનું મુલ્યાંકન –બાબા સાહેબ આંબેડકરની દ્રષ્ટીએ. ભાગ–૨

8.   હવે તથાગત બુધ્ધે શોધી કાઢયું હતું કે જેને શોધવામાં રાજગાદી,  પત્નિ યશોધરા, પુત્ર રાહુલ વિ. નો ત્યાગ કર્યો હતો! માનવ માત્રના દુ:ખનું કારણ શું છે? અને તેનો ઉપાય પણ શું છે? તેમણે શોધી કાઢયું કે માનવ માત્રના દુ:ખનું કારણ "તૃષ્ણા" ( Insatiable human wants) છે. તેના સંતોષ માટેની અજ્ઞાનતા કે અવિધ્યા– આધારિત સાધનોનો બેરોકટોક ઉપયોગ છે. માનવ જીવનમાં વ્યક્તિગત અને સામાજીક દુ:ખોના કારણો પાંચ ઇન્દ્રીયોની મદદ લઇને, નિરિક્ષણો કરીને  પ્રજ્ઞા, વિવેક–સમજનો ઉપયોગ કરીને તર્કને આધારે શોધી શકાય છે. માનવીય સમસ્યાઓના ઉપાયો માટે કોઇ આકાશી દેવોને રિઝવવાની જરુર  બિલકુલ નથી. ઇન્દ્રીયજન્ય અનુભવનું સત્ય શોધવા માટે વિવેક–સમજ–પ્રજ્ઞાનો ઉપયોગ કરવાની જરુર છે. શું  માનવ સમાજની સામુહિક સમસ્યાઓના ઉપાય  પણ નીજી સમસ્યાઓના ઉકેલની માફક ચોક્ક્સ થઇ શકે? માટે તો પેલા પોતાના ગણ રાજ્ય શાક્યના કોહલી ગણ રાજ્યની સાથેના પાણીની વહેંચણીના પ્રશ્ને શાંતિ,ધૈર્ય, વિવેક અને જ્ઞાન કે પ્રજ્ઞા આધારીત ઉકેલી શકાય તેવી પોતાના જ્ઞાન આધારિત તારણની તરફેણમાં રાજ્ય, ગૃહત્યાગ વિ.સહજતાથી કરીને તે સત્યને આધારે સર્વસ્વ ન્યોચ્છાવર કરી દઇને આખરે તથાગત બુધ્ધ બન્યા.

9. બુધ્ધને માટે, જે છ વર્ષો સુધી મહાભિનિષ્ક્રમણ કરીને જે માનવ દુ:ખોના  વ્યક્તિગત અને સામુહિક  કારણો અને ઉપાયો શોધી કાઢયા તેને કેવી રીતે વ્યક્તિગત અને સમાજ પરિવર્તનની ચળવળ કે ક્રાંતિમાં રુપાંતર થઇ શકે તે એક ખુબ જ ગંભીર પ્રશ્ન હતો. કારણકે તેઓને પોતાના પહેલાંના છેલ્લા એક હજાર વર્ષોથી જે વેદો–ઉપનિષદો વિ. આધારીત  બ્રાહ્મણવાદી– સનાતની ધાર્મીક વિચારસરણીએ જે સમાજમાં સામુહિક અને વ્યક્તિગત સ્થગિતતા, બંધિયારપણું અને પરોપજીવી કર્મકાંડી પ્રણાલીઓ પેદા કરી હતી તેનો માનવીય પ્રજ્ઞાનો ઉપયોગ કરીને વિકલ્પ –અવેજ પુરો પાડવો હતો.બુધ્ધને મન વેદિક ધર્મ  માનવીને ઇશ્વરનો ઉપયોગ એક ક્ષણિક પીડાશામક તરીકે અથવા થોડા સમય માટેના 'પેઇન કીલર' તરીકે ઉપયોગ કરવાનું શીખવાડતો હતો. તેઓના મનમાં આ મુદ્દે પણ ખુબજ મહામંથન ચાલતું હતું. માનવ દુ:ખો (કર્મો) તમામ ભૌતીકવાદી છે. દુન્યવી છે. તેના સર્જન માટે માનવ અજ્ઞાન,અંધશ્રધ્ધા અને ઇન્દ્રીયજન્ય અનુભવોના ખોટા તારણ જવાબદાર છે.માટે બુધ્ધ એ જમાનામાં કદાચ વિશ્વના પ્રથમ ભોતીકવાદી દાર્શનીક– ધર્મનિપેક્ષ માનવવાદી( Secular Humanist) હતા જેણે માનવ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે તમામ ઇશ્વરી દાવાઓને ફગાવી દઇને માનવ પ્રજ્ઞાને સત્ય શોધવાના માર્ગ તરીકે ધમ્મ બનાવ્યો.

10. બાબાસાહેબને મન તથાગત બૌધ્ધ કોઇ ઇશ્વરી પેગંબર,મોક્ષ દાતા,કે કોઇ દિવ્ય ચમત્કારી પુરુષ ન હતા. પણ એક સામાજીક વૈજ્ઞાનીક કે ભૌતીકવાદી દાર્શનિક હતા. બુધ્ધે પોતે ઇશ્વરી સંદેશાવાહક તરીકેનો કોઇ દાવો કર્યો જ નહતો. બાબાસાહેબને મન બુધ્ધ એક આપણા સૌના જેવાજ હાડ–માંસ–અને ચામડીથી બનેલા સિર્ફ એક પ્રબુધ્ધ ઇન્સાન હતા. જેણે પોતાની પ્રજ્ઞા–સમજ–શાણપણ નો ઉપયોગ કરીને માનવ દુ:ખોના કારણો શોધી કાઢીને માનવીય સહકારથી તેના ઉપાયો શોધી કાઢયા હતા.ખરેખર બુધ્ધે છ વર્ષના મહાભિનિષ્ક્રમણમાં કોઇ રાતોરાત, એકાએક આંખ મીચી, પલાઠીવાળી ધ્યાન કરવા બેઠા અને પછી ચમત્કાર થઇ ગયો, દિવ્યપ્રકાશ દેખાયો કે ઇશ્વરી સત્ય લાધ્યુ તેવો કોઇ દાવો કર્યો જ નથી. હા! આવી વેદીક ધર્મે સદીઓથી પેદા કરેલ આવી અંધશ્રધ્ધાને પડકારી. સાથે સાથે માનવ દુ:ખોના પેદા થવાના કારણો શોધી કાઢયા અને માનવ પ્રજ્ઞા, તર્ક અને સમજનો ઉપયોગ કરીને કુદરતી નિયમબધ્ધતાના સંચાલન કરતા જ્ઞાન આધારીત નિયમો શોધી કાઢીને એક નવાજ ધમ્મનું સર્જન કર્યું.બુધ્ધ બનવાની એક લાંબી સતત વિકસતી જતી બૌધ્ધીક પ્રક્રીયા છે. સતત આત્મ ચિંતન,અનુભવ અને સુધારનું પરિણામ છે; પણ તે એક માનવીય પ્રક્રીયા છે. તેમાં કોઇ ઇશ્વરી મદદ કે ચમત્કારનું સ્થાન બિલકુલ નથી.

11. હવે બુધ્ધને માટે એક ખુબજ વિશાળ સમસ્યા પેદા થઇ ગઇ! એક હજાર કરતાં વધુ સમયથી બંધિયાર બનેલા, યજ્ઞો, બલી, દાન, સુરા અને સુંદરીમાં એકબાજુ ભોગવિલાસ ભોગવતા સ્થાપિત હિતોના સંરક્ષક અને સાથે સાથે  કર્મકાંડી નસીબવાદી બનેલા વેદીક સમાજમાં "તું તારા દિલનો દિવો બન! આત્મ દિપો ભવ:" તે તત્વજ્ઞાન આધારીત "બુધ્ધમ શરણંમ ગચ્છામિ, ધમ્મ શરણંમ ગચ્છામિઅને સંઘમ શરણંમ ગચ્છામી."ના માનવીય સત્યોનું સર્જન તે બધામાં કેવી રીતે કરવું? બ્રાહ્મણ ધર્મના "મોક્ષ"ના ખ્યાલ સામે બુધ્ધે " કરુણા" આધારીત ધમ્મનું સર્જન કરવાનો  વિકલ્પ પેદા કર્યો.

12. બુધ્ધના ધમ્મમાં પેલા વેદીક ધર્મે પેદા કરેલ સામાજીક વિકૃતીઓ જેવી કે એક બાજુ આમ પ્રજાનું ધાર્મીક શોષણ કરીને એકત્ર કરેલ સાધન સંપત્તીમાં ભોગ વિલાસમાં ઉપયોગ કરવો અને બીજુ મૃત્યુ પછીના જીવનમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માટે વર્તમાન વ્યવસ્થામાં પોતાના શરીરનું દમન કરવું. બંને માર્ગ યોગ્ય નથી. જીવનમાં દુ:ખના ઉપાયો માટે સદર બંને આત્યંતિક માર્ગો ન ચાલે! યોગ્યતો મધ્યમ માર્ગ જ શ્રૈષ્ઠ માર્ગ છે. હું ઉપરના બંને માર્ગો માંથી પસાર થયો છું. અને ત્યારબાદ મેં મધ્યમ માર્ગ પસંદ કર્યો છે.

13. મધ્યમ માર્ગના ત્રણ ભાગો છે. એક અષ્ટાંગિક માર્ગ– બેે શીલ માર્ગ અને ત્રણ પ્રજ્ઞાનો માર્ગ.બુધ્ધના ધમ્મમાં અંધશ્રધ્ધાને કોઇ સ્થાન નથી. વૈજ્ઞાનિક અનુભવને સ્થાન છે.ઇન્દ્રીયજન્ય આત્મ અનુભવ, તેના આધારિત ચિંતન પછી તર્કનો ઉપયોગ કરીને સત્ય શોધવું અને તેનો માપદંડ "કરુણા". માનવીમાં તે પ્રમાણે ક્ષમતા પેદા કરીને પોતાનામાં પરિવર્તન લાવવું અને પછી તેવા અન્ય સાથીઓને પેદા કરીને સમાજમાં પરિવર્તન લાવવું. બુધ્ધના ધમ્મનું સત્ય નિરિક્ષણ, તર્ક અને માનવ અનુભવ પર આધારીત છે.તેમાં કોઇ પારલૌકીકતાનો અંશ લેશ માત્ર નથી.બુધ્ધનો ધમ્મ કોઇ વ્યક્તિગત મોક્ષનો માર્ગ નથી. પણ આ જીવનમાં સારુ જીવન કઇ રીતે જીવાય તેના માટેનો ક્રાંતિકારી માર્ગ છે.તે ધર્મપુસ્તકને બદલે  દુન્યવી દુ:ખોનો  તર્ક આધારિત માર્ગ શોધી કાઢીને  જીવન કેવી રીતે તે પણ સંપન્નતાથી જીવાય તેનો માનવીય ઢંઢેરો હતો.

14. પરંપારિક ધર્મ અને બુધ્ધના ધમ્મ વચ્ચે મુળભુત તફાવત કયા કયા છે? શું ધર્મનો અર્થ  દુન્યવી વાસ્તવિકતાઓને સમજી અને તેના ઉકેલ માટે મથવું કે પછી કે  તે દુનિયાની બધી વાસ્તવિકતાઓથી ભાગવું? બુધ્ધે ક્યારેય દૈવી વાણી પ્રાપ્ત થઇ કે તપ–જપ–ત્યાગના સમયે કોઇ ઇશ્વરી સંદેશો મલ્યો અને બુધ્ધ તેના વાહક, શોધક હતા તેવો દાવો ક્યારેય કર્યો ન હતો. તે મોક્ષ દાતા નહી પણ માર્ગદાતા હતા તે તેમના ધમ્મનો મુળભુત પાયો હતો! માનવીએ આ પૃથ્વીપર સારુ,સુખ–શાંતિમય જીવન જીવવા માટે કોઇ પુજારી, ગુરુ કે ચમત્કારી નો હાથ તારણહાર તરીકે પકડવાની જરુર નથી.આત્મ દિપોભવ: માનવ મુક્તિ કે નિર્માણનો આધાર માનવીના સ્વપ્રયત્નો પર છે. કોઇ બાહ્ય માનવીયત્તર પરિબળ પર બિલકુલ નહી. માટે જ બોધ્ધ ધમ્મ એક ભૌતીકવાદી, નિરઇશ્વરવાદી  દુન્યવી ધમ્મ હતો.તે કોઇ આસમાનથી ઉતરી આવેલો ધર્મ નહતો.એક ઇન્સાન દ્વારા ઇન્સાનો માટે શોધી કાઢેલો તર્ક સંગત માર્ગ હતો.તે એક માનવકેન્દ્રીત માનવધમ્મ હતો.

–––––––––––––––––––––––––xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx—-----------------------------------

  હવે પછી –બૌધ્ધ ધમ્માનું મુલ્યાંકન –બાબા સાહેબ આંબેડકરની દ્રષ્ટીએ. ભાગ–૩.

http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com