રેનેસાં એટલે શું?

          રેનેસાં એટલે શું?

• રેનેસાં એટલે શું? ૧૪મી થી ૧૭મી સદીની યુરોપના દેશોની ઘટના–લોકોના માનસિક અને બૌધ્ધીક વલણોમાં પાયાનો કે મુળભુત તફાવત..ધર્મપુસ્તકો પરસ્ત માનસિક વલણ ધરાવતા સમાજમાંથી માનવ કેન્દ્રિત આધુનિક સમાજ તરફનું જ્ઞાન–વિજ્ઞાન અને તર્ક આધારિત સ્થળાંતર.

• ઈશ્વર કેન્દ્રિત અને મૃત્યુ પછીના જીવનની જીવન પદ્ધતિ ( Theocentric )માંથી માનવની સર્જન શક્તિમાં વિશ્વાસ ( Anthropocentric) અને તર્ક વિવેક અને ઈન્દ્રિયજન્ય પુરાવા આધિન સત્યોને પ્રાથમિકતા,.

• ગ્રીક તત્વજ્ઞાનીઓ જેવા કે એરિસ્ટોટલ, પ્લેટો અને સીસેરોના પુસ્તકોનો અનુવાદ જ નહિ પણ તાર્કીક મુલ્યાંકન,, પુરાતન જ્ઞાનનો પુનર્જાગૃતિ

• સામુહિક સામંતશાહી, રાજાશાહી અને ધર્મશાહીમાંથી વ્યક્તિ કેન્દ્રિત અર્થતંત્ર, રાજ્ય અને સમાજ વ્યવસ્થાનો ક્રમશ વિકાસ.

• “ રેનેસાં મેન” બહુમુખી પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિ” નું સર્જન..વિજ્ઞાન, કવિતા, મેડીસીન વિ. ક્ષેત્રોમાં.

• અંધશ્રદ્ધા, અને તપાસ વિનાની માન્યતાઓનો વૈજ્ઞાનિક અભિગમનો પડકાર.તેની મદદથી કુદરતી નિયમોને સમજવામાં મદદ, તેના આધારિત જીવન બહેતર બનાવવાના પ્રયત્નો..

•  ખગોળશાસ્ત્ર અને તબીબી વિજ્ઞાનની અદ્ભુત શોધખોળો..

• ઈશ્વર કેન્દ્રીત ચિંતન ને બદલે ભૌતિકવાદી, સુખકારી અભિગમ.

• સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક ભાષા–લોકભોગ્ય ભાષામાં જ્ઞાનનો પ્રચાર
  ને પ્રસાર. ગટનબર્ગની પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ નો મોટો ફાળો.. 

—--------------------------------------------------------------------------------------

                                      રેનેસાં મેન અને હિંદુ મેન વચ્ચે તફાવત શું?

• રેનેસાં મેન અને હિંદુ મેન વચ્ચે પાયાના તફાવતો–

1.  રેનેસાં મેન– કુદરત નિયમબધ્ધ છે. તેના નિયમો સમજી શકાય છે. તેના આધારે માનવ સમસ્યાઓ ઉકેલી શકાય છે. હિંદુ મેન– કુદરતને ભજવાની હોય સમજવાની નહી. તે પરિબળોને  આજીજી, અર્ચના, પૂજા, મંત્ર, યજ્ઞ વિ. કરવાથી માનવ પ્રશ્નો ઉકેલી શકાય. તર્ક, ઈન્દ્રિયજન્ય અનુભવ, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ થી માનવ પ્રશ્નોને ઉકેલાય જ નહિ!

2. રેનેસાં મેન–માનવવાદી માનસિકતા– માનવકેન્દ્રીત સમાજ રચનાનું સર્જન– ૧૭૭૬– થોમસ જેફરસન– દરેક માનવી જન્મથી સમાન છે. કોઇ ઉંચો નથી કે કોઇ નીચે નથી.સ્વતંત્રતા, ઉન્ન્ત જીવન અને સંતોષ મળે તેવું ભૌતિક સુખ, તે ત્રણ દરેક માનવીના કુદરતી સહજ અધિકારો છે. All men are born equal  with unalienable rights- life , liberty & pursuit of Happiness..જ્હોન લોક–ઇગ્લેંડનો તત્વચિંતક– રાજ્યના સર્જન પહેલાં તમામ માનવીઓ સમાન જ હતા.

હિંદુ મેન– ઈશ્વર કેન્દ્રિત અને મૃત્યુ પછીના જીવન ના પ્રશ્નો ઉકેલવામાં સમર્પિત જીવન– વર્ણવ્યવસ્થા આધારિત અસમાન સમાજ રચના ઈશ્વર સર્જીત છે. વર્ણ પ્રમાણે ફરજ નિષ્કામ કર્મ કરી બજાવવાની.

(C-)રેનેસાં મેન– ગ્રીક ચિંતક– પ્રોટોગોરસ– માનવીજ તેના ભાગ્યનો વિધાતા છે.તેનું ભાગ્ય  પૂર્વ નિર્ણિત નથી. કુદરતી નિયમોને સમજીને, અન્યના સહકારથી, માનવને આજ જીંદગીમાં સુખ પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. હિંદુ મેન– માનવનું ભાગ્ય પુર્વનિર્ણિત છે. ગયા જન્મોના કર્મોના ફળો તો ભોગવવાજ પડે!  વિધાતાના લેખ, જન્મ કુંડળી,ફળ જ્યોતિષ,.તેને શ્રદ્ધા છે કે  માનવી ઇશ્વરી સર્જન છે. માનવ માનવ અને સ્રી–પુરુષ અસમાનતા– પિતૃસત્તાક આધિપત્યવાળી સમાજ વ્યવસ્થા ઇશ્વરદત્ત છે.

(D) રેનેસાં મેન– કુદરત નિયમબધ્ધ છે. માનવી કુદરતનો એક ભાગ છે, માટે માનવીના શરીરનું તમામ સંચાલન નિયમબધ્ધ છે. Human biology is the extension of the law governess of nature or universe. Human freedom is not a political right but a biological urge to exist & develop.માનવ શરીરને બહારના કોઇ પરિબળો તેનું નિયમન કરી શકે નહી!

 હિંદુ મેન– જન્મની સાથેના ગ્રહો, નક્ષત્રો અને રાશિ, કુંડળી વિ. માનવ શરીરનું નિયમન કરે છે. તેવી દ્રઢ માન્યતા. તે બધા આકાશી પરિબળો જ માનવ શરીરનું સંચાલન કરે છે. તે બધા આકાશી દેવોની પૂજા અર્ચના કરવાથી જ આપણું શરીર તંદુરસ્ત રહે!

(E) રેનેસાં મેન– સતત ધાર્મિક, રાજકીય,આર્થીક, માનસિક નિયમનો જે તેના સ્વતંત્ર વિકાસની આડે આવે છે તેમાંથી જ્ઞાન આધારિત ક્રમશ મુક્તિ મેળવતો જાય છે. હિંદુ મેન– આધુનિક ઉપકરણો, સાધનોનો ઉપયોગ કરીને પોતાની અંધશ્રદ્ધાઓ અને અવૈજ્ઞાનિક માન્યતાઓ અને રેશનાલાઇઝ કરે છે. મજબૂત કરે છે.

(F) રેનેસાં મેન– માનવવાદી ક્રાંતિ સત્તા, બંદુક કે રાજ્ય દમન અને ભયથી આવી શકતી નથી. કારણ કે માણસ જન્મથી જ ઉત્કાંત થઇને  આ પૃથ્વી પર આવ્યો છે. જન્મ્યો ત્યારે હથોડી અને દાતરડું લઇને જન્મયો ન હતો. મજુર કે માલિક તરીકે પણ વર્ગીય વહેંચણીનું સર્જન  ન હતો. તે ફક્ત બે હાથ અને પગવાળા માનવ તરીકે આ જગતમાં આવ્યો હતો. ત્યારે બાઇબલ, ગીતા કે  કુરાન તેના હાથમાં નહતું. પૃથ્વી પરના તમામ માનવો કોઇ એક વિશિષ્ટ ધર્મનું પસંદગી પામેલું સર્જન પણ નથી.

રાજકીય ક્રાંતિ ઘણીવાર "સામૂહિક," "રાષ્ટ્ર" અથવા "વર્ગ" ખાતર વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું બલિદાન આપે છે. એમ. એન.રોયે દલીલ કરી હતી કે સાચી ક્રાંતિ વ્યક્તિની પોતાની સર્જનાત્મક ક્ષમતા, કારણ અને નૈતિક સ્વાયત્તતા સાકાર કરવાથી શરૂ થવી જોઈએ.તે સમજથી આવે છે અને વ્યકતિગત કેળવવી પડે છે.

   હિંદુ મેન– હિંદુનું તમામ જીવન જન્મથી માંડીને મૃત્યુ સુધી એક પુર્વનિર્ણત સંસારચક્રનો અનિવાર્ય ભાગ છે. તેમાંથી તે બહાર નીકળી શકતો નથી તેમજ પોતાના વંશવારસોને તે અપરિવર્તનશીલ વ્યવસ્થા હોંશે હોંશે વારસામાં ભેટ તરીકે આપીને જાય છે.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

વૈશ્વીક કક્ષાએ હિંદુ ધર્મીઓની સંખ્યા ૧ અબજને ૨૦ કરોડ છે. તેટલી જ સંખ્યા વૈશ્વિક કક્ષાએ નિરીશ્વરવાદીઓની છે.  

         વિશ્વની કુલ વસ્તી આશરે આઠ અબજ છે. તેમાંથી ૮૫ ટકા વસ્તી ધાર્મીક છે.  

પ્રથમ નંબરે ઇસાઇ ધર્મ ૨ અબજ ૪૦ કરોડ, ઇસ્લામ ૨ અબજ ૧૦કરોડ, નિરઇશ્વરવાદીઓ ૧અબજ ૧૦ કરોડ,હિંદુધર્મ ૧અબજને ૧૦ કરોડ.અન્ય ધર્મો જેવા કેેેે બૌધ્ધ, જૈન વિ ની ઉપરના ચાર ધર્મની વ્યક્તિગત વસ્તી કરતાં ઘણી ઓછી છે.

(૧)ઇસાઇધર્મ–સ્થાપના વર્ષઆજથી ૨૦૨૬ વર્ષ પહેલાં.

 ઈસાઈ ધર્મની વસ્તી યુરોપ અને યુએસએમાં ઘટતી જાય છે.બે ખંડોમાં નિરીશ્વરવાદી કે કોઈપણ ધર્મમાં નહી માનનારા ની સંખ્યા સતત વધતી જાય છે. યુએસએમાં છેલ્લા ૨૫ વર્ષોમાં ૩ કરોડ નાગરીકોએ ઇસાઇ ધર્મ છોડી દીધો. ગયા વર્ષે તે દેશમાં ૧૫૦૦૦ ચર્ચ આર્થીક નિભાવ ન કરી શકવાને કારણે કાયમ માટે બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા. અમેરિકાના કેથોલિક ચર્ચ ના સંચાલકોએ દક્ષિણ અમેરિકા ના મેક્સીકો, પેરુ, વિ. દેશોમાં તથા આફ્રિકા નાઇજીરીયા જેવા અનેક દેશોમાં પોતાની ધર્માંતર ની પ્રવૃતિઓ મોટે પાયે શરૂ કરી દીધી છે.

એશિયા,મધ્યપૂર્વ અને આફ્રિકા જેવા દેશોમાંથી યુવા વસ્તીનું સ્થળાંતર યુરોપ, યુએસએ, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડ જેવા દેશોમાં થાય છે. જ્યારે ખાસ કરીને અમેરીકા જેવા સંપન્ન દેશ માંથી ઈસાઈ ધર્મનું સ્થળાંતર પૂર્વના દેશો તરફ થાય છે.

ઇસાઇ ધર્મીઓની સંખ્યા યુએસએમાં ૨૩ કરોડ છે જ્યારે તે ધર્મના પ્રચારકો તરફથી દક્ષિણ અમેેરીકાના બ્રાઝીલમાં ૧૭ કરોડ, મેક્સીકોમાં ૧૦–૫ કરોડ, આફ્રીકાના નાઇજીરીયામાં ૮ કરોડ ઇસાઇઓની વસ્તી ઉભી કરવામાં આવી છે.નોંધનીય છે કે, ખ્રિસ્તી ધર્મનું વસ્તી વિષયક કેન્દ્ર પાછલી સદીમાં પશ્ચિમી દેશોની વૈશ્વિક દક્ષિણ તરફ, ખાસ કરીને સબ-સહારા આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા તરફ નાટકીય રીતે સ્થળાંતરિત થયું છે.

(૨) ઇસ્લામ ધર્મ–  સ્થાપના વર્ષ ઇ.સ ૬૧૦.

વૈશ્વિક કક્ષાએ વસ્તી વધારા ની દ્રષ્ટિએ સૌથી ઝડપથી વિકસતો ધર્મ છે. સને ૨૦૨૬માં તે ધર્મની વસ્તી બે અબજને ૧૦ કરોડની છે..સને ૨૦૫૦માં આ ધર્મની વસ્તી ઇસાઇ ધર્મ જેટલી બે અબજ ને ૪૦ કરોડ જેટલી થઇ જશે.તેમાં સુન્ની પંથની વસ્તી એક અબજને ૬૦ કરોડ છે. જેમાં ઇન્ડોનેશીયા ૨૪ કરોડ,પાકિસ્તાન ૨૩ કરોડ, ભારત ૨૦ કરોડ, અને બંગલા દેશ ૧૫ કરોડની વસ્તી છે. જ્યારે શિયાપંથની વસ્તી આશરે ૨૫ કરોડ છે. શિયા પંથ ના દેશો ઇરાન, ઇરાક,અઝરબૈજાન અને બહેરીન છે.

૩. ધાર્મિક રીતે બિનસંબંધિત - ધર્મનિરપેક્ષ, અજ્ઞેયવાદી અને નાસ્તિક– ઈસાઈ ધર્મની સ્થાપના પહેલા ઘણી સદીઓ પહેલા નું અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

અંદાજિત અનુયાયીઓ: ~એક અબજ વીસ કરોડ.–વૈશ્વિક વસ્તીની ટકાવારી:  ૧૬.૦%.

વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો "સમૂહ" એવા લોકોનો સમાવેશ કરે છે જે કોઈપણ ઔપચારિક ધર્મ સાથે ઓળખાતા નથી. આ શ્રેણી - જેને ઘણીવાર સમાજશાસ્ત્રીય અભ્યાસોમાં "NONES નોન્સ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે - ખૂબ જ વૈવિધ્યસભર છે અને તેમાં શામેલ છે:

નાસ્તિક: એવા લોકો જે ઈશ્વરના અસ્તિત્વ માં માનતા નથી.

અજ્ઞેયવાદી( Agnostic): એવા લોકો જે ભગવાનનું અસ્તિત્વ અથવા અંતિમ વાસ્તવિકતાથી અજાણ છે.

ધર્મનિરપેક્ષ / માનવતાવાદી: એવા વ્યક્તિ જે ધાર્મિક પાલન વિના જીવે છે, આધ્યાત્મિક સિદ્ધાંત કરતાં માનવ તર્ક અને નીતિશાસ્ત્ર ને પ્રાથમિકતા આપે છે.

વિશ્વની ૬૦%  જેટલીનિરઇશ્વરવાદી વસ્તી ચીનમાં છે.પછી, જાપાન, પશ્ચિમ યુરોપ (દા.ત., યુકે, ફ્રાન્સના, સ્કેન્ડિનેવિયન) અને ઉત્તર અમેરિકામાં પણ નોંધપાત્ર વસ્તી જોવા મળે છે, ત્યારે યુવા પેઢીમાં ધર્મનિરપેક્ષતા સતત વધી રહી છે.

૪. હિન્દુ ધર્મ - સૌથી જૂનો જીવંત મુખ્ય ધર્મ– ઈસાઈ ધર્મના જન્મ પહેલાં આશરે ૧૫૦૦ વર્ષ પહેલાં–

અંદાજિત અનુયાયીઓ: એક અબજને ૨૦ કરોડ. વૈશ્વિક વસ્તીની ટકાવારી: ~૧૫.૦%

મૂળ: લગભગ ૧૫૦૦–૫૦૦ બીસી (સિંધુ ખીણ / ભારતીય ઉપખંડ)

હિન્દુ ધર્મ એ વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ધર્મ છે અને તેને વ્યાપકપણે સૌથી જૂની જીવંત મુખ્ય ધાર્મિક પરંપરા માનવામાં આવે છે. બંને અબ્રાહમિક ધર્મોથી વિપરીત, હિન્દુ ધર્મનો કોઈ એક સ્થાપક, એક જ પવિત્ર ગ્રંથ અથવા કેન્દ્રીય સત્તા નથી. તેના બદલે, તે દાર્શનિક, આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓના સમૃદ્ધ પરિવારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેમ કે: ધર્મ: ફરજ, નીતિશાસ્ત્ર અને વ્યવસ્થા.–કર્મ: ક્રિયાઓ અને પરિણામોનું સંચાલન કરતા કારણ અને અસર નો કાયદો.–સંસાર: પુનર્જન્મ અને પુનર્જન્મનું ચક્ર.–મોક્ષ: પુનર્જન્મના ચક્ર માંથી મુક્તિ.

હિન્દુ ધર્મ તેની તીવ્ર ભૌગોલિક રહેઠાણ માટે મુખ્ય વૈશ્વિક ધર્મોમાં અનન્ય છે: 95% થી વધુ

હિન્દુઓ એક જ રાષ્ટ્રમાં રહે છે: ભારત. નેપાળ એકમાત્ર એવો દેશ છે જ્યાં હિન્દુ બહુમતી વસ્તી છે, બાંગ્લાદેશ, મોરેશિયસ, ફીજી, ગુયાના, મધ્ય પૂર્વ, ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપમાં મોટી સંખ્યામાં ડાયસ્પોરા વસ્તી સાથે.

અન્ય ધર્મોમાં બૌદ્ધ, જૈન, શીખ, યહુદી,બહાઇ વિ નાના નાના ધર્મની ચર્ચા કરી નથી.

2026 માં વૈશ્વિક ધર્મના આકાર આપતા મુખ્ય વસ્તી વિષયક વલણો:

ધર્મ અને માન્યતા

1. ઇસ્લામનો ઝડપી વિકાસ

વિકાસશીલ દેશોમાં યુવા વસ્તી અને ઉચ્ચ પ્રજનન દર દ્વારા સંચાલિત, ઇસ્લામ અન્ય કોઈપણ મુખ્ય વૈશ્વિક ધર્મ કરતાં ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યો છે. વસ્તી વિષયક મોડેલો સૂચવે છે કે 2050 સુધીમાં, વૈશ્વિક મુસ્લિમ વસ્તી રેકોર્ડ ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત ખ્રિસ્તી વસ્તી લગભગ બરાબર થઈ જશે.

2. વૈશ્વિક દક્ષિણ તરફ નું પરિવર્તન

ખ્રિસ્તી ધર્મનું ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર પશ્ચિમ યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકાથી કાયમ માટે દૂર સ્થળાંતરિત થઈ ગયું છે. આજે, સબ-સહારા આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અને એશિયાના ભાગો મોટાભાગે સક્રિય ચર્ચ જોડાણ અને વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે. તેનાથી વિપરીત, ઘણા પશ્ચિમી રાષ્ટ્રો ચર્ચમાં હાજરીમાં ઘટાડો અને ધર્મનિરપેક્ષતા કે બિનસાંપ્રદાયિકતા માં વધારો અનુભવી રહ્યા છે.

3. વિકસિત અર્થતંત્ર માં "નોન્સ" ની વૃદ્ધિ

ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપમાં, ધાર્મિક રીતે અસંબંધિત તરીકે ઓળખાતા યુવાનોની ટકાવારી સતત વધી રહી છે. જો કે, વૈશ્વિક સ્તરે, વિશ્વની વસ્તી કુલ હિસ્સા તરીકે અસંબંધિત ટકાવારી થોડી ઘટવાનો અંદાજ છે, મુખ્યત્વે કારણ કે બિનસાંપ્રદાયિક રાષ્ટ્રો (જેમ કે પૂર્વ એશિયા અને યુરોપિયન દેશો) અત્યંત ધાર્મિક પ્રદેશો કરતાં ઓછો જન્મ દર ધરાવે છે.

સારાંશ

2026 માં, કુલ અનુયાયીઓ (~2.4 અબજ) દ્વારા ખ્રિસ્તી ધર્મ વિશ્વનો સૌથી લોકપ્રિય ધર્મ રહ્યો છે, ત્યારબાદ ઇસ્લામ (~1.91–2.1 અબજ) આવે છે. એક સાથે,બંને અબ્રાહમિક ધર્મો વિશ્વની વસ્તી નો અડધાથી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. જે સદીઓથી તેના દેશો એક બીજા સાથે લડતા જ રહ્યા છે.ધર્મનિરપેક્ષતા (~૧.૨ અબજ), હિન્દુ ધર્મ (~૧.૨ અબજ) અને બૌદ્ધ ધર્મ (~૫૦૦ મિલિયન) સાથે જોડાયેલા, આ મુખ્ય વિશ્વ દૃષ્ટિકોણ પૃથ્વીની ૮૫% થી વધુ વસ્તીની માન્યતાઓ અને ઓળખને સમાવે છે. ૨૧મી સદી દરમિયાન વૈશ્વિક વસ્તી વિષયક વિકાસ થતાં, વિશ્વ ધર્મો નું વિતરણ અનુકૂલન કરવાનું ચાલુ રાખશે - જે વિશ્વભરમાં જન્મ દર, સ્થળાંતર, શહેરીકરણ અને સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન માં પ્રતિબિંબિત કરે.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

_"Philosophical revolution is pre-conditioning to social reformation"_ _— M. N. Roy_

_"Philosophical revolution is pre-conditioning to social reformation"_  

_— M. N. Roy_

બીપીનભાઈ શ્રોફ સાહેબે તેમના વ્યાખ્યાનની પૂર્ણાહુતિ એમ. એન. રોયના ઉપરોક્ત વિધાન દ્વારા કરી હતી. તેમણે વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય ના સંદર્ભમાં એમ. એન. રોયના વિચારો પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી. 

ત્યારબાદ મેં AI ને વિનંતી ( prompt ) કરી કે ઉપરોક્ત તમામ મુદ્દાઓને એક સુંદર કવિતામાં વણી લે. મેં એમ કહ્યું કે "માની લો કે તમે એમ. એન. રોય છો, તો આ તમામ મુદ્દાઓને તમે કવિતાના સ્વરૂપે કેવી રીતે રજૂ કરશો?" 

ત્યારે AI દ્વારા નીચે મુજબની કવિતા રચવામાં આવી:

*"पहले मन का विद्रोह"*

*सुनो, ओ साथी!*  

एम. एन. रॉय के स्वर में एक कविता — 

*"पहले मन का विद्रोह"*

कानून बदल दो, तख़्त पलट दो,  

पर मन वही पुराना रहा,  

तो राजा जाएगा, दूसरा आएगा,  

ज़ंजीर का नाम बस नया होगा।

पहले सोच की ज़ंजीर तोड़ो,  

पहले बुद्धि का दिया जलाओ।  

जब तक इंसान गुलाम है मन से,  

आजादी कागज़ पर ही रह जाएगी।

*दर्शन का क्रांति* — यही नींव है,  

समाज-सुधार की पहली सीढ़ी है।  

ईश्वर के नाम पर डर बेचते हैं,  

जाति के नाम पर फाँस बाँटते हैं,  

रूढ़ि की राख में स्वप्न जलाते हैं —  

इन सबको तर्क की आँधी चाहिए।

जब इंसान खुद को इंसान मानेगा,  

न पुजारी, न सत्ता तय करेगी भाग्य,  

जब विज्ञान आँख बनेगा, और विवेक पाँव,  

तभी घर की दीवारें सच में हिलेंगी।

मार्क्स ने कहा — पहले अर्थ बदलो,  

गांधी ने कहा — पहले आत्मा बदलो,  

रॉय ने कहा — *पहले विचार बदलो,*  

क्योंकि बिना विचार के बदला समाज,  

रेत पर बना महल है।

तो उठो, सवाल करो,  

शास्त्र से नहीं, स्व-विवेक से जियो।  

पहले अपने भीतर क्रांति लाओ,  

फिर बाहर दुनिया अपने आप बदल जाएगी।

*_क्योंकि समाज नहीं बदलता कानून से,  

समाज बदलता है सोच से।_*  

*और सोच बदलती है — दर्शन की क्रांति से।

 ––––––––––––––––––––––––––––––––

Philosophical Revolution is the precondition for any revolution, 

social, political, economical. etc.. M.N. Roy.

 By Prof Mihir Dave- Assist Prof English- Palanpur Commerce College.

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

Watch "How Dinosaurs Became Extinct? | How Humans Took Over Earth? | Dhruv Rathee" on YouTube

https://youtu.be/ZJG1FjH1cEE?si=20cldhKmHH6pf2OK 

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

Fwd: Suggestion on Southern India's four states.

---------- Forwarded message ---------
From: Bipin Shroff <shroffbipin@gmail.com>
Date: Fri, Jun 12, 2026 at 2:23 AM
Subject: Suggestion on Southern India's four states.
To: Sam Pitroda <Sam@sampitroda.com>

Satubhai and friends, – “ ENLIGHTENMENT NOW “

Yesterday, our study group had a study-filled discussion for the empowerment of the people of four states of South India.

My personal opinion is that in all these four states, public life is not disturbed by emotional issues like Hindu-Muslim conflict and other temples-mosques. Apart from this, since there have been people-centric governments for years, elected governments have been working focusing on education, health and public development. Even communist or leftist governments have given priority to the material happiness of the people by accepting the possibility of individual and social change through ballot and democratic means as a means.

Before we prepare any agenda in such states as a group, let us know and understand the actual situation of each state based on the “human development criteria”. Based on this, the challenges that have been faced on the basis of the “Human Development Index” at the global level in the last 80 years after the Second World War and the use of rational reasoning as a method of finding truth, and the use of scientific knowledge, methods and evidence to achieve anthropocentric well-being and prosperity instead of religion-centered or God-centered, and the collaborative human march in that direction, setting aside national boundaries, is very commendable.

Therefore, my conclusion is that we as a group should realistically assess the “Human Development Index” of all the four southern states and, taking the areas where human empowerment has taken place based on the “Human Development Index” of those eight decades at the world level, as the polar star, suggest a realistic model of development.

In this context, Prof Jason Crawford has prepared a study note of about 8 to 10 pages of American humanist psychologist Dr Steven Pinker's book "ENLIGHTENMENT NOW". Taking it as a basis, let us prepare our ground and real project. The link to the PDA is attached herewith.

This matter and Prof Jason Crawford "s Summary are requested to be sent to the members of the Study Circle.

With best wishes

Bipin Shroff. 12–06–26.

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

ભૂતકાળ ને ભજતા ગુલામો ક્યારેય ભવિષ્યના માલિક ન બની શકે!

ભૂતકાળ ને ભજતા ગુલામો ક્યારેય ભવિષ્યના માલિક ન બની શકે!

 કેમ? શા માટે? કેવી રીતે?

 આજે આપણે જેને વિશ્વના કોઈપણ ખૂણે મનુષ્ય તરીકે ઓળખીએ છીએ, તેનો જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ નો ઇતિહાસ પ્રમાણે “ હોમો સેપિય્નસ” નામની જાતિ તરીકે વિકાસ ફક્ત ત્રણ લાખ વર્ષ જુનો છે. તેમાં ૨,૯૦,૦૦૦ વર્ષો શિકારી જીવનમાં જ પસાર થઇ ગયા છે. પૃથ્વી પર માનવ ઇતિહાસ કૃષિ સંસ્કૃતિ સાથે ફક્ત ૧૦,૦૦૦ વર્ષ જુનો છે.

 બીજુ, જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ કારણે ડીએનએ ( આનુવંશિક લક્ષણો દર્શાવતું જૈવિક રાસાયણિક તત્વો)ની શોધે સાબિત કરી દીધું છે કે  પૃથ્વી પરના તમામ માનવી જૈવીક રીતે એક જ છે. એટલું જ નહી પણ આપણા ડીએનએ અને ચિમ્પાનઝી ડીએનએમાં ૯૮ ટકા સંપૂર્ણ એકરુપતા છે. ઉંદરના ડીએનએ સાથે એકરુપતા ૮૫ ટકા છે, સૌથી સસ્તા અને મબલખ મળતા પૌષ્ટિક ફળ કેળાના ડીએનએ સાથે ૫૦ ટકા જેટલી ડીએનએમાં સામ્યતા છે.

ડી એન એ ની શોધ ના વૈજ્ઞાનીક તારણો.

વિશ્વના તમામ માનવ સમાન છે. એક છે.અને તે તમામ ઇશ્વર સર્જીત નથી.દરેક સજીવ જીવોની માફક માનવી પણ જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ નું પરિણામ છે. કૃષિ સંસ્કૃતિના દસહજાર વર્ષોમાં આજથી આશરે ૪૦૦૦ હજાર પહેલાં વેદવ્યાસે ચાર વેદોનું સર્જન કર્યુ. બાયબલની રચના આજથી ૨૦૨૬ વર્ષ જુની છે. અને ઇસ્લામના સ્થાપક મહંમદ સાહેબના અવસાન પછી બસો વર્ષ બાદ પ્રથમ કુરાનની પ્રત બહાર પડી. 

હવે આપણે ફક્ત આપણા દેશના જ પૌરાણિક ભુતકાળ ની વાત કરીએ! 

(૧) ચારેય વેદ અનુક્રમે રુગવેદ, સામવેદ,યર્જુવેદ અને અથર્વવેદનો પિરામિડ એ સત્ય પર ઉભો છે કે તમામ માનવીય સમસ્યાઓ ઊંચે આકાશમાં બેઠા ઇશ્વરી સીઇઓ (Universal -CEO) કે રોગ પ્રમાણે પૃથ્વી પરના એજન્ટો ( પરોપજીવીઓ) જે બુમો બુમો પાડીને બેસૂરા રાગડા તાણી તાણી ને જે મંત્ર  બોલે છે અને કપાળમાં રંગબેરંગી ટીલાં ટપકાં કરે છે તેનાથી ઉકેલી શકાય તેમ છે.

(૨)  ફક્ત દરેક જન્મે હિંદુ( ?)  ભગવદ ગીતામાં જણાવ્યા પ્રમાણે ‘  કર્મના સિદ્ધાંત પ્રમાણે “ પુર્વજન્મ, વર્તમાન જન્મ અને પુનર્જન્મ વિષચક્રમાંથી ફક્ત ‘ કૃષ્ણ કૃપા‘ કે સ્વાર્થ હોય તો તેમાંથી બહાર નીકળી શકે! જન્મ સાથે જ દરેક હિંદુ તેનું ભાગ્ય નક્કી કરીને ( ગયા જન્મના કર્મ નો હિસાબ પ્રમાણે) જન્મે છે.

(૩) દરેક હિંદુનું ભાગ્ય પુર્વનિર્ણિત હોવાથીઆશરે છેલ્લા પાંચ હજાર વર્ષથી હિંદુ સમાજમાં જેને સમુળી ક્રાંતિ કહીએ તેવો કોઇ ફેરફાર થતો નથી. બુદ્ધ,ચાર્વક, જ્યોતિબા ફુલે, વિ. ના કુદરતી નિયમબધ્ધતા ના કારણો સમજીને માનવીય દુ:ખો દુર કરી શકાય તેવી જ્ઞાન–વિજ્ઞાન આધારિત પ્રવૃત્તિઓ સમજપૂર્વક કસુવાડ કરી નાખવામાં આવી છે. અને હજુ ચાલુ છે.

(૪) સનાતનવાદીઓ, બ્રાહ્મણવાદીઓ, અને મનુસ્મૃતિવાદીઓની આધુનીક કોર્પરેટ કાર્ટેલ જેવી સદીઓની જુગલબંધીએ હિંદુ સમાજને અન્ય ધાર્મિક સમાજ ની માફક બૌધ્ધીક રીતે બંધીયાર બનાવી દીધો છે. હિંદુ માનસિકતાએ સદીઓથી ચાલી આવતી તેના સમાજ જીવનની તમામ સંસ્થાના એકહથ્થુ સત્તાવાદ કે અધિનાયકવાદ( Authoritarianism)ને બળવત્તર બનાવવાનું કામ કર્યું છે. હિંદુ ધર્મના તમામ ફિરકાઓ નું, (નામી–અનામી) સ્થાપિત હિત “ ભવ્ય ભુતકાળ” ની આરતી ઉતારવા સિવાય નું બીજું કશું નથી.

(૫) સદીઓથી દેશને માનસીક અને પછી તમામ ક્ષેત્રોમાં ગુલામ બનાવાનુ કામ સદર ધાર્મિક વૈચારિક માનસિકતાએ કરેલું છે.આ આપણો મૃત કે  મરી ચુકેલો ભૂતકાળ છે. આપણા સ્વજન આપણને ગમે તેટલા અનિવાર્ય અને પ્રેમાળ હોય પણ તેના મૃતશરીરને સંઘરી રાખીએ તો શું થાય? કહેવાતા ભવ્ય ભુતકાળના ઢગલામાંથી શોધી કાઢો કે આ દેખાતા ઘઉના ઢગલામાં કેટલા ઘઉ છે કેટલા ફોતરાં છે?

(૬) ૨૧મી સદીના ત્રીજા દસકાના મધ્યભાગમાં ચલો થોડું ચિંતન કરીએ.  વ્યક્તિ માટે કુટુંબ કે  કુટુંબ માટે વ્યક્તિ? તમામ સંસ્થાઓ વ્યક્તિ હિત કેન્દ્રી કે સત્તાના કેન્દ્રીકરણ માટે? ડીએનએ ના સંશોધીત તારણોની સામે હિંદુ વર્ણવ્યવસ્થા, તેના આધારિત સામાજિક ભેદભાવ, પૌરાણિક વારસાના ઢગલાના ફોતરાં છે કે ઘઉં? શું રાખશો અને શું ફેંકી દેશો? ક્યારે?

(૭) કૃષિ સમાજવ્યવસ્થાને ટકાવી રાખવા પેદાકરવામાં આવેલા સમાજ, નૈતિકતા,ધર્મોના ધંધા અને વ્યવહારમાંથી આપણી આજની અને ભવિષ્યની પેઢી કેવી બનાવીશું? આધુનિક સમાજ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા અને સતત વિકસાવવા  માનવ કેન્દ્રી અને તેનું સશક્તિકરણ કરતી અમાપ અને અનેક સંસ્થાઓમાં સતત નવસર્જન કરતી રહી છે. દેશી ગુરુકુળ માનસિકતા પેલી “વર્ક ફ્રોમ હોમ”ની નવી અર્થવ્યવસ્થા સામે ક્યાં ઉભી છે?

(૮) ભૂતકાળના કેદીઓ ક્યારેય ભવિષ્યના માલિક ન હોઈ શકે. ઉઠો! જાગો! પુનરુત્થાનની લકવાગ્રસ્ત ભાવનાને ફેંકી દો, જેથી તમે ભારતને મુક્ત, સમૃદ્ધ અને પ્રગતિશીલ લોકોની ભૂમિ માં પરિવર્તિત કરવા માટે નિર્ધારિત ચળવળના નેતા તરીકે દેખાઈ શકો.... એમ.એન. રોય 

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

હૈ , દેશવાસીઓ!

હૈ ! દેશવાસીઓ, 

 હજારો વર્ષોથી ભુતકાળની ધાર્મિક દંતકથાને ભજવા– પુજવા બદલે જ્ઞાન આધારિત મૂલ્યાંકન કરવાનું શીખીએ.

એક સમાચાર.

“ ભારત– શ્રી લંકા વચ્ચે હિન્દ મહાસાગરમાં ૫૭ હજાર વર્ષ પહેલાં પણ રામસેતુ હતો.” ગુજ–સમાચાર દૈનિક–પાનું ૧ ( આજની તારીખ– ૨૯ મે ૨૦૨૬. સંશોધક– બનારસ હિંદુ(?) યુની અને કોલંબો યુની– સંયુક્ત સંશોધન.

બિન વૈજ્ઞાનિક તથ્યો– રજુ કરેલ સમાચારોને આધારે. 

(૧) ગપ્પુ નં એક– “હવે ડીએનએના આધારે માનવ અસ્તિત્વના જે પુરાવા એકઠા થયા છે એમાં પણ રામસેતુના અસ્તિત્વ નો સ્વીકાર થયો છે.

 જવાબ–” વર્તમાન આફ્રિકા ખંડના મધ્યમાં આવેલા “સવાના” જંગલ મા  “હોમો સેપીયન્સ” તરીકે ઓળખાતી માનવ ઉત્ક્રાંતિ માનવ– જાતી ફક્ત ત્રણ લાખ વર્ષ જૂની જૈવિક રીતે ઉત્ક્રાંત થયેલી હતી. એટલે કે ત્રણ લાખ વર્ષોના ભૂતકાળ થી શરુ કરીને આજ દિન સુધી એટલે કે સને ૨૦૨૬ સુધી સમગ્ર માનવજાતનો  ૯૬ થી ૯૭ ટકા સમય ફક્ત અને ફક્ત ખોરાક માટે શિકાર કરવામાં અને જંગલની વનસ્પતિની પેદાશો ભેગી કરીને ભૌતિક જીવન ટકાવી રાખવામાં ભટકતા પસાર થયો છે.( For the vast majority of our existence, hunting and gathering was the only way humans lived.If we look specifically at Homo sapiens (anatomically modern humans), our species live exclusively as hunter-gatherers for roughly 290,000 years before the very first agricultural societies began to emerge.)

 સમગ્ર વિશ્વમાં જુદા જુદા સ્થળે કૃષિ ક્રાંતિ ની શરુઆત ફક્ત ૧૦,૦૦૦ વર્ષ જુની છે. ૫૭૦૦૦ વર્ષ પહેલા જે કોઇ સ્થળે ભટકતી–રખડતી માનવ ટોળીઓ કે સમૂહોને “ રામસેતુ” બાંધવાની જરુર જ શા માટે હોય! 

(૨) બીજુ  ગપ્પુ– ભારતમાથી  શ્રી લંકા જવા ‘રામસેતુ”નો ઉપયોગ  ૫૭૦૦૦ વર્ષ પહેલાં કર્યો હતો.  સમાચારની છેલ્લી લીટી– આજથી રામનો સમયગાળો સાડા સાત હજાર થી દસ હજાર વર્ષો પૂર્વે નો હોય એવું કહેવામાં આવે છે.  રામે રામ સેતુ પોતાના વાનર લશ્કરની મદદથી બાંધ્યો હતો કે પછી ૫૭૦૦૦ વર્ષો જુના પેલા  હિન્દ મહાસાગરના ઢાંચાને આપણે રામસેતુ નો ઉપયોગ કર્યો હતો?

(૩) ત્રીજુ ગપ્પુ–  દક્ષિણભારતના લોકો અને શ્રી લંકાના ડીએનએમાં ઘણું સામ્ય શોધી કાઢયું છે.

જવાબ– સમગ્ર માનવજાતની એકતા–ડીએનએ સિક્વન્સિંગ દ્વારા પ્રગટ થયેલ સૌથી ગહન જૈવિક સત્યોમાંનું એક એ છે કે બધા માનવીઓ 99.9% આનુવંશિક રીતે સમાન છે. * જાતિનો ભ્રમ: આનુવંશિક વિજ્ઞાને સાબિત કર્યું છે કે "જાતિ" ની પરંપરાગત વિભાવનાઓનો કોઈ કડક જૈવિક આધાર નથી. કૃષ્ણે ગીતામાં કહ્યું છે કે “ ચાર વર્ણ નું સર્જન મેં કરેલું છે.”

What scientific truths are derived from Human DNA? The Unity of All Mankind –One of the most profound biological truths revealed by DNA sequencing is that all humans are 99.9% genetically identical. * The Illusion of Race: Genetic science has proven that traditional concepts of "race" have no strict biological basis. 

 હવે મુખ્ય પ્રશ્ન– આવી પુરાતન ધાર્મિક દંતકથાનો અત્યારે કયા  કયા હેતુઓ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે? આવા પ્રછન્ન ઐતિહાસિક તથ્યો ના ગુણગાન ગાવાથી કોને ફાયદો? કોને મદહોશ દશામાં રાખીને બિહામણી વાસ્તવિકતાઓ જેવી કે  બેકારી, ભાવ વધારો, નીટ અને સીબીએસી ની પરીક્ષા ના વિધ્યાર્થીઓની પેપર લીક થી બેહાલી, આર્થીક ક્ષેત્રે સરિયામ નિષ્ફળતા વિ.થી બીજે ધ્યાન ભટકાવું છે? ક્યાં સુધી છેતર્યા કરશો?

 બધા નાગરિકોને બધા સમય સુધી મૂર્ખ બનાવી શકતા નથી.( વૈજ્ઞાનિક તારણો શોધવા AI નો ઉપયોગ કર્યો છે.)

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૨.

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ– ૨

ચીની વિધ્યાર્થી ઝુઆનઝાંગની નાલંદા વિશ્વ વિધ્યાલયમાં  મુલાકાત (630-643 CE)

ઝુઆનઝાંગે 630 અને 643 CE ની વચ્ચે ભારતભરમાં પ્રવાસ કર્યો,તેમાં સાલ 637થી 642સુધીમાં નાલંદાની મુલાકાત લીધી, કુલ બે વર્ષ મઠમાં વિતાવ્યા.[77] નાલંદામાં તેમનું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું જ્યાં તેમને મોક્ષદેવનું ભારતીય નામ મળ્યું. અને તે સમયે સંસ્થાના આદરણીય વડા શીલભદ્રના માર્ગદર્શન હેઠળઆ ચીની વિધ્યાર્થીએ અભ્યાસ કર્યો. તેમનું માનવું હતું કે ભારતની તેમની કઠિન ભૂમિ યાત્રાનો ઉદ્દેશ્ય પ્રાપ્ત થયો છે કારણ કે શીલભદ્રમાં તેમને આખરે યોગાચારમાં શિક્ષણ આપવા માટે એક અજોડ શિક્ષક મળ્યો હતો, જે વિચારધારા તે સમયે ફક્ત આંશિક રીતે ચીનમાં પ્રસારિત થઈ હતી. બૌદ્ધ ધર્મનું તત્વજ્ઞાનના અભ્યાસ ઉપરાંત, સાધુએ વ્યાકરણ, તર્કશાસ્ત્ર અને સંસ્કૃતના અભ્યાસક્રમોમાં પણ હાજરી આપી હતી, અને પછીથી મહાવિહારમાં પણ વ્યાખ્યાતા બન્યા હતા. ઝુઆનઝાંગના "ગ્રેટ ટેંગ રેકોર્ડ્સ ઓન ધ વેસ્ટર્ન રિજન્સ" નાલંદા ખાતેના તેમના રોકાણના વિગતવાર વર્ણનમાં, યાત્રાળુ તેમના નિવાસસ્થાનની બારીમાંથી બહારના દૃશ્યનું વર્ણન આ રીતે કરે છે.

 “સમગ્ર સ્થાપના ઈંટની દિવાલથી ઘેરાયેલી છે, જે સમગ્ર કોન્વેન્ટને બહારથી ઘેરી લે છે. એક દરવાજો મહાન કોલેજમાં ખુલે છે, જેમાંથી મધ્યમાં (સંઘરામ) આઠ અન્ય હોલ અલગ પડે છે. સમૃદ્ધ રીતે શણગારેલા ટાવર્સ, અને પરી જેવા બુર્જ, જે ટેકરીની ટોચ જેવા પોઇન્ટેડ છે, એકસાથે ભેગા થાય છે. વેધશાળાઓ (સવારના) ધુમ્મ્સમાં ખોવાઈ ગઈ હોય તેવું લાગે છે, અને ઉપરના ઓરડાઓ વાદળોથી ઉપર છે.”સદર વિશ્વવિધ્યાલય ઇમારત તરીકે કુલ સાત મંજિલી ઇમારત હતી. 

ઝુઆનઝાંગ નાલંદામાંથી ૬૫૭ સંસ્કૃત ગ્રંથો અને 150 અવશેષો સાથે ચીન પરત ફર્યા હતા જે 20 ઘોડાઓ દ્વારા 520 કેસોમાં વહન કરવામાં આવ્યા હતા.તેમાંથી  તેમણે 74 ગ્રંથોનો પોતે અનુવાદ કર્યો હતો.

યિજિંગની મુલાકાત (673-700 CE)

ઝુઆનઝાંગના પાછા ફર્યા પછીના ત્રીસ વર્ષોમાં, ચીન અને કોરિયાના ઓછામાં ઓછા અગિયાર પ્રવાસીઓએ નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલયની મુલાકાત લીધી હોવાનું જાણવા મળે છે, જેમાં સાધુ યિજિંગનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફેક્સિયન અને ઝુઆનઝાંગથી વિપરીત, યિજિંગે દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને શ્રીલંકાની આસપાસ દરિયાઈ માર્ગ અપનાવ્યો. તેઓ 673 CE માં આવ્યા, અને ચૌદ વર્ષ ભારતમાં રહ્યા, જેમાંથી દસ વર્ષ તેમણે નાલંદા મહાવિહારમાં વિતાવ્યા. જ્યારે તેઓ 695 માં ચીન પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમની પાસે 400 સંસ્કૃત ગ્રંથો અને 300 બુદ્ધ અવશેષો હતા જેનો પાછળથી ચીની ભાષામાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો.

ઝુઆનઝાંગથી વિપરીત, જેમણે સાતમી સદીના ભારતની ભૂગોળ અને સંસ્કૃતિનું પણ વર્ણન કર્યું, યિજિંગનું વર્ણન મુખ્યત્વે ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મના અભ્યાસ અને મઠમાં સાધુઓના રિવાજો, નિયમો અને નિયમોના વિગતવાર વર્ણન પર કેન્દ્રિત છે. તેમના ઇતિહાસમાં, યિજિંગ નોંધે છે કે 200 ગામોમાંથી આવક  નાલંદાના જાળવણી માટે ફાળવવામાં આવી હતી. તેમણે આઠ વિહારનું વર્ણન કર્યું જેમાં 300 જેટલી નાની રુમો હતી.

કોરિયન અને તિબેટી યાત્રાળુઓ–

નાલંદામાં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ સંગ્રહાલયમાં પ્રદર્શિત ટેરાકોટામાં સ્થાપિત નાલંદાની સીલની પ્રતિકૃતિ મલી હતી.

ચીની યાત્રાળુઓ ઉપરાંત, કોરિયાના બૌદ્ધ યાત્રાળુઓ પણ ઝુઆનઝાંગ અને યિંગજીની જેમ જ ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. ભારત વિશેના ચીની પ્રવાસવર્ણનો 19મી સદીમાં જાણીતા બન્યા હતા અને તે સારી રીતે પ્રકાશિત થયા છે. 20મી સદીના મધ્યભાગ પછી, કોરિયન યાત્રાળુઓની યાત્રાઓ પ્રકાશમાં આવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ક્યોમ-ઇક જેવા સાધુઓએ 6ઠ્ઠી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં ભારતીય મઠોની મુલાકાત લેવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ પણ ભારતીય ગ્રંથો લઈ ગયા અને તેમનો અનુવાદ કર્યો, જેનાથી 72 ચુઆન અનુવાદિત ગ્રંથો ઉત્પન્ન થયા. 7મી સદીના મધ્યભાગમાં, સિલા સાધુ હ્યોન-જોએ નાલંદામાં ત્રણ વર્ષ સહિત અનેક ભારતીય મઠોની મુલાકાત લીધી અને રોકાયા, તેમની મુલાકાતને યિંગજીએ સમર્થન આપ્યું. તેમણે તેમના વિદ્યાર્થીઓ હ્યે-ર્યુન અને હ્યોન-ગાકને નાલંદામાં અભ્યાસ માટે મોકલ્યા, બાદમાં નાલંદામાં મૃત્યુ પામ્યા. તેમણે સાથી વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતચીત કરવા માટે ભારતીય નામો અપનાવ્યા; ઉદાહરણ તરીકે, હ્યે-ર્યુન પ્રજ્ઞાવર્મન તરીકે ઓળખાતું હતું અને આ નામ રેકોર્ડમાં જોવા મળે છે. કોરિયન રેકોર્ડ અનુસાર, નવમી સદી દરમિયાન સાધુઓ - મુશ્કેલ મુસાફરી પડકારો છતાં - વિવિધ મઠોમાં અભ્યાસ કરવા માટે ભારતની મુલાકાત લેતા હતા, અને તેમાં નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલયની સૌથી પ્રથમ આદરણીય પસંદગી હતી.

7મી સદીમાં અને તે પછી, થોન્મી સંભોટા જેવા તિબેટી સાધુઓ નાલંદા અને અન્ય ભારતીય મઠોમાં માત્ર બૌદ્ધ ધર્મ જ નહીં, પરંતુ સંસ્કૃત ભાષા, વ્યાકરણ અને અન્ય વિષયોનો અભ્યાસ કરવા આવ્યા હતા. સંભોટાને તિબેટી ભાષા અને તેની લિપિને ફરીથી બનાવવા માટે સંસ્કૃત અને તેના વ્યાકરણના સિદ્ધાંતો લાગુ કરવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. સંભોટાના નાલંદાથી પ્રથમ પાછા ફર્યા પછી જ તિબેટી રાજાએ બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો અને તેને પોતાના લોકોનો ધર્મ બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ થયા. તિબેટી સાધુઓ નેપાળ, સિક્કિમ અને પૂર્વીય ભારતની નજીક રહેતા હતા, કોરિયન અને અન્ય લોકો કરતા તેમની યાત્રા સરળ હતી. પાલ યુગ દરમિયાન અને તે પછી ૧૪મી સદી સુધી તિબેટી લોકો મગધની મુલાકાત લેતા રહ્યા, જેના કારણે નાલંદા અને બિહાર અને બંગાળના અન્ય મઠોમાં વિચારોના સંગમમાં ભાગ લીધો.જોકે, ૮મી સદી પછી, ગુપ્ત મંડલ દ્વારા સંચાલિત વજ્રયાન બૌદ્ધ ધર્મનું આદાનપ્રદાન વધુને વધુ વધતું ગયું. 

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૩ હવે પછી.

—--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૧.

નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલય.ભાગ–૧.

પુરાતન વિશ્વની એક સર્વશ્રૈષ્ઠ બૌધ્ધ  વિશ્વવિધ્યાલય એટલે નાલંદા નિવાસી વિશ્વવીધ્યાલય (Residential University). 

 સ્થાપના– ઇ સ ૪૨૭ થી ઇ સ ૧૪૦૦ સુધીની સાલ સુધી કાર્યરત હતી. સને ૧૪૦૦ની સાલમાં તેમાં શિક્ષણ આપવાનું કામ કાયમ માટે બંધ થઇ ગયું.

 તેની સ્થાપના સને ૪૨૭માં કુમારગુપ્તા નામના રાજાએ “ મહાવિહાર મઠ” Mahavihara Monastery નાલંદા સ્થળે પાટલીપુત્ર રાજધાની થી ૯૦ કી મા કે આશરે ૬૦ માઇલ ( વર્તમાન બિહારના રાજધાની પટના) બંધાવી હતી. આર્કીયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇંડીયાના મત પ્રમાણે સદર વિધ્યાલયનો કુલ વિસ્તાર ૬૦ હેકટર હતો. મહાવીર મઠની લંબાઇ

૮૦૦ ફીટ અને પહોળાઇ ૧૬૦૦ ફીટ હતી. UNESCO World Heritage Site–Named & known as Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar. તેની વીશ્વ પુરાત્ત્વ સ્થળ તરીકે જાહેર કરીને દેખરેખ રાખવામાં આવે છે.

નાલંદા, મધ્યયુગીન મગધ (આધુનિક બિહાર), પૂર્વ ભારતમાં એક પ્રખ્યાત બૌદ્ધ મહાવિહાર (મહાન મઠ) હતું. પ્રાચીન વિશ્વમાં શિક્ષણના તેને  સૌથી મહાન કેન્દ્રોમાં વ્યાપકપણે ગણવામાં આવે છે અને ઘણીવાર તેને "વિશ્વની પ્રથમ રહેણાંક યુનિવર્સિટી" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 427 CE થી લગભગ 1400 CE સુધી લગભગ એક હજાર વર્ષ સુધી કાર્યરત, નાલંદા મહાવિહારે 5મી અને 6ઠ્ઠી સદી CE દરમિયાન કલા, સંસ્કૃતિ અને શિક્ષણશાસ્ત્રના સમર્થનને પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી, જે સમયગાળાને વિદ્વાનો દ્વારા "ભારતનો બૌધ્ધીક સુવર્ણ યુગ" તરીકે વર્ણવામાં આવ્યો છે.

નાલંદાની સ્થાપના ગુપ્ત સામ્રાજ્યના સમ્રાટ કુમારગુપ્ત પહેલા દ્વારા 427 CE ની આસપાસ કરવામાં આવી હતી. તેને અસંખ્ય ભારતીય અને જાવા, સુમાત્રા અને ઇન્ડોનેશીયાના સમર્થકો જેવા કે  - બૌદ્ધ અને બિન-બૌદ્ધ બંને દ્વારા ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો.(ઇ સ પુર્વે ચોથી સદીમાં આઘરે ૮૦૦ વર્ષ પહેલાં સમ્રાટ અશોકે બુધ્ધ ધર્મને રાજ્ય ધર્મનો દરજ્જો આપીને સમગ્ર દક્ષિણ એશીયાના દેશોમાં તેનો પ્રચાર કર્યો હતો.) પુષ્યભૂતિ વંશ (શાસન 500-647 CE) અને પાલ સામ્રાજ્ય (શાસન 750-1161 CE) ના શાસકોના સમર્થનથી નાલંદાનો વિકાસ ચાલુ રહ્યો. પાલ વંશના પતન પછી, નાલંદાના સાધુઓને મગધના પીઠીપતિઓ દ્વારા આશ્રય આપવામાં આવ્યો. 5મી સદીમાં મિહિરાકુલાના નેતૃત્વ હેઠળ હુણો દ્વારા નાલંદા પર હુમલો કરવામાં આવ્યો અને 8મી સદીમાં બંગાળના ગૌડ રાજાના આક્રમણથી ફરીથી ભારે નુકસાન થયું. અંતિમ આક્રમણ દરમિયાન તેને મુહમ્મદ બખ્તિયાર ખિલજી (લગભગ 1200ની સાલમાં) દ્વારા નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલયને  બાળી નાખવામાં આવ્યું, પરંતુ તે તેના હુમલાઓ પછી પણ દાયકાઓ (અથવા કદાચ સદીઓ) સુધી કાર્યરત રહી શક્યું હતું. તેવું સદર વિશ્વવિધ્યાલયનું બૌધ્ધીક પોત હતું.

લગભગ 750 વર્ષોના સમયકાળમાં,, નાલંદાના ફેકલ્ટીમાં મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મના કેટલાક સૌથી આદરણીય વિદ્વાનોનો સમાવેશ થતો હતો. ઇતિહાસકાર વિલિયમ ડેલરીમ્પલે નાલંદા વિશે કહ્યું હતું કે "તેના શિખર પર, તે મહાયાન બૌદ્ધ વિશ્વનું નિર્વિવાદ વિદ્વતાપૂર્ણ કેન્દ્ર હતું". મઠ સાથે સંકળાયેલા ફેકલ્ટી અને વિદ્યાર્થીઓમાં ધર્મપાલ, નાગાર્જુન, ધર્મકીર્તિ, અસંગ, વાસુબંધુ, ચંદ્રકીર્તિ, ઝુઆનઝાંગ, શીલભદ્ર, વજ્રબોધિ અને ધર્મસ્વામીનનો સમાવેશ થતો હતો. નાલંદાના અભ્યાસક્રમમાં મધ્યમક, યોગાચાર અને સર્વસ્તિવાદ જેવા મુખ્ય બૌદ્ધ દર્શન, તેમજ વેદ, વ્યાકરણ, દવા, તર્કશાસ્ત્ર, ગણિત, ખગોળશાસ્ત્ર(ફળ– જ્યોતીષ નહી,] અને રસાયણ જેવા વિષયોનો સમાવેશ થતો હતો. મહાવિહારમાં એક પ્રખ્યાત પુસ્તકાલય હતું જે ઝુઆનઝાંગ અને યિજિંગ જેવા ચીની યાત્રાળુઓ દ્વારા પૂર્વ એશિયામાં પ્રસારિત થતા સંસ્કૃત ગ્રંથોનો મુખ્ય સ્ત્રોત હતું. નાલંદામાં રચાયેલા ઘણા ગ્રંથોએ મહાયાન અને વજ્રયાનના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમાં ધર્મકીર્તિના કાર્યો, શાંતિદેવના સંસ્કૃત ગ્રંથ બોધિસત્વચાર્યવતાર અને મહાવૈરોચન તંત્રનો સમાવેશ થાય છે.

સને ૩૯૯ની સાલથી શરુ કરીને સને ૪૧૨ સુધી ચીનમાંથી ફાઇયાન નામનો બૌધ યાત્રાળુ ભારતમાં આવ્યો હતો. તેનો હેતુ પોતાના દેશ ચીનમાં બોધ્ધ ધર્મના પ્રચાર–પ્રસાર  બૌધ્ધ ગ્રંથો મેળવવા ભારત આવ્યો હતો. તેને નાંલદા સહિત ઘણા બૌધ્ધ મઠો, તીર્થ સ્થાનો અને સ્મારકોની મુુલાકાત લીધી હતી. સને ૪૦૦ની આસપાસ ફાઇયાને નાલંદા નામના વિશ્વવીધ્યાલયની કોઇ વિગત પોતાના પ્રવાસ વર્ણનમાં લીધી ન હતી. ભારતમાંથી નાલંદા સિવાય ઘણાબધા બૌધ્ધ અને સંસ્કૃત ગ્રંથો તે ચીન લઇ ગયા હતા. ફાઇયાનના પ્રવાસ- વર્ણનની ચીન, કોરીયા વિ દેશોમાં એટલી અધિકૃતતા પ્રાપ્ત થઇ હતી કે તેને આધારે ઘણા બધા ચીન અને કોરીયાના ઉત્સુક વિધ્યાર્થીઓ ભારતમાં બૌધ્ધ ધર્મના ઉચ્ચ અભ્યાસ કરવા સરળતાથી આવી શકતા હતા. 

સને ૪૧૫ની સાલમાં આવેલા ચીની મુસાફર ઝુઆનઝાંગે પોતાના પ્રવાસ વર્ણનમાં નાલંદા સાથે તક્ષશીલા અને વિક્રમશીલા વિશ્વવિધ્યાલયનો પણ ઉલ્લેખ કરેલ છે. તેણે કેટલાક શીલાલેખો સંસ્કૃત અને ગુપ્ત વંશના રાજાઓના સમયમાં ગુપ્ત લિપિ –ભાષા પ્રચલિત હશે તેથી તેમાં લખેલા શીલાલેખોનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે.  આ સમય ગાળા દરમિયાન, ગુપ્ત રાજાઓ જ ફક્ત નાલંદાના આશ્રયદાતા નહોતા. નાલંદા વિશ્વ વિધ્યાલયને તમામ પ્રકારની મદદો કરનારાના સમર્થકોમાં વ્યાપક અને ધાર્મિક રીતે વૈવિધ્યસભર સમુદાય હતો. ઇતિહાસકાર  શાર્ફે જણાવે છે કે, "ઘણા દાતાઓ બૌદ્ધ ન હતા; તેમની સીલ પરના પ્રતીકો લક્ષ્મી, ગણેશ, શિવલિંગ અને દુર્ગા દર્શાવે છે"  ઉત્તરપૂર્વ ભારતના શાસકોએ નાલંદાને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે ગામડાઓ વસિયતમાં આપ્યા; સુમાત્રાના રાજાએ મઠના દાન માટે ગામડાઓનું યોગદાન આપ્યું.નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલમાં ચીનના વિદ્વાનોને ટેકો આપવા માટે એક ખાસ ભંડોળ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું.

નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલયનો ઇતિહાસ એવો છે કે કનોજ્જના હિંદુ રાજા હર્ષવર્ધને વર્ષો સુધી તેના નાણાંકીય જરુરીયાત પુરી પાડી હતી. જ્યારે સમ્રાટ કુમારગુપ્તા જેણે નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલયની સ્થાપના કરી હતી તેના પછીના વારસદારોએ  હિન્દુ સ્મારકો ની સ્થાપના કરવામાં નાણાંકીય મદદ કરી હતી. રાજા હર્ષવર્ધને પોતે ૧૦૦ ગામોની તમામ પેદાશ નિયમિત રીતે ભેટમાં આપી હતી. આ દરેક ગામોના 200 ઘરોને સંસ્થાના સાધુઓને ચોખા, માખણ અને દૂધ જેવી જરૂરી દૈનિક સામગ્રી પૂરી પાડવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આનાથી નાલંદામાં 1,500 થી વધુ ફેકલ્ટી અને 10,000 વિદ્યાર્થી સાધુઓને ટેકો મળ્યો હતો. આર્કયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇંડીયાના ખોદકામ કરાયેલ મુજબ નાલંદા સ્થળ ઘણું મોટું છે અને અત્યાર સુધી મળેલા વિહારોની સંખ્યા પ્રભાવશાળી છે. નાલંદાનો મળી આવેલો કુલ બાંધકામ વીસ્તાર તેમ છતાં એવો પુરાવો આપી શકાતો  નથી કે ત્યાં જે તે સમયે તેમાં આશરે ૧૦૦૦૦ વિધ્યાર્થીઓ એકી સાથે અભ્યાસ કરતા હશે. બે ફોટાઓમાં– નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલયના અવશેષોમાં પણ નજરે પડતી તેની ભવ્યતા.

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૨. હવે પછી.

નાલંદા વિશ્વ વીધ્યાલય ભાગ–૨. હવે પછી.  

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com

બોધ્ધ ધર્મનો પ્રચાર પ્રસાર – અશોક સમ્રાટ

બોધ્ધ ધર્મનો પ્રચાર પ્રસાર – અશોક સમ્રાટ ( મૌર્ય વંશ) થી શરુ કરીને નાલંદા–તક્ષશીલા વિશ્વવીધ્યાલયના સમય ગાળા સુધી. 

સૌ પ્રથમ સમ્રાટ અશોક પહેલાંના ઇતિહાસની એક ઝાંખી–  ગૌતમબુધ્ધના જન્મ પહેલાં આશરે એક હજાર વર્ષ પહેલાં ચાર વેદો અને તેની મદદથી બ્રાહ્મણવાદ આધારિત સમાજની રચના થઇ ગઇ હતી.રુગવેદના પુરુષ યુક્તના ૧૦મંડળમાં બ્રાહ્મણ ઇશ્વરના મુખમાંથી, ક્ષત્રિય બાહુમાંથી, વૈશ્ય જાંઘમાંથી અને શુદ્ર્ પગમાંથી સર્જન કરવામાં આવ્યું તેવો શ્લોક છે.

  બુધ્ધનો સમયગાળો  ઇ.સ. પુર્વે ૬ઠ્ઠી સદીમાં ૫૬૩ની સાલમાં અને મૃત્યુ  ૪૮૩ આશરે કુલ  ૮૦ વર્ષનો ગણાય છે.

સમ્રાટ અશોકનો શાસન ગાળો ઇ સ પુ્ર્વ ૪ સદી ૩૦૪(જન્મ્) થી મૃત્યુ ૨૩૨ . પરંતુ તેમનો રાજ્ય શાસનનો સમયગાળો ૨૬૮ ઇ સ. પુર્વથી શરુ કરીને ૨૩૨ ઇ.સ.પુર્વ કુલ ૩૬ વર્ષનો હતો. તેમના મોર્યવંશમાં પ્રથમ ચંદ્ર્ગુપ્ત મૌર્ય ઇ.સ.પુર્વ ૪થી સદી (૩૨૨–૨૯૭) પછી અશોકના પિતા બીંમ્બીસાર (૨૯૭–૨૭૩) પછીના ક્રમમાં અશોક (૨૭૩–૨૩૨) અને ત્યાર પછી ૬ઠ્ઠોઅને છેલ્લો વારસદાર બ્રિહદરથ મૌર્ય ઇ.સ.પુર્વ બીજી સદી – (ઇ.સ. પુર્વે ૧૮૭– ૧૮૦) . જેના બ્રાહ્મણ પ્રધાનસેવક પુષ્યમિત્ર શૃંગે વિશ્વાસઘાત કરીને ખુન કરી બ્રાહ્મણધર્મને રાજ્યધર્મ બનાવીને બુધ્ધધર્મનો નાશ કરવા ભગિરથ પ્રયત્નો કર્યા હતા.પુષ્યમિત્ર શૃંગે બૌધ્ધ ધર્મના સર્વનાશ માટે, જે કોઇ તેના રાજ્યનો નાગરિક બૌધ્ધ ભિક્ષુકનું માથું કાપીને લાવે તેને એક સોનામહોર આપીને બહુમાન કરવાનું જાહેર કર્યું હતું.

રાજા કુમારગુપ્તાએ પાંચમી સદીમાં  વર્ષ ૪૨૭ નાલંદા વિશ્વવીધ્યાલયની સ્થાપના કરી  જેને બખ્તર ખીલજી મુસ્લીમ આક્રમણ ખીલજી તેરમીસદીમાં સને ૧૨૦૦ની સાલમાં ભસ્મીભુત કરી હતી. આમ આશરે ઇ.સ પુર્વે ૬ઠ્ઠીસદીથી ગણીએ તો ભારતમાં બુધ્ધ ધર્મ ઇ.સ. તેરમી સદી અથવા ૧૨૦૦નીસાલ સુધી આશરે ૧૮૦૦ વર્ષ સુધી જીવંત હતો.

આ બધા ઐતીહાસીક સમયગાળામાં ફક્ત સમ્રાટ અશોક એક જ એવો રાજા હતો જેણે બૌધ્ધ ધર્મને રાજ્યધર્મનો દરજ્જો આપ્યો હતો. તેના સમયમાં બૌધ્ધ ધર્મનો પ્રચાર પોતાના સમગ્ર સામ્રાજ્ય પશ્ચીમમાં અફઘાનીસ્તાન, ગ્રીસ અને યુનાન સુધી, પુર્વ–ઉત્તરમાં  તિબેટ, ચીન, બર્મા, જપાન,  દક્ષિણમાં સિલોન. જાવા સુમાત્રા અને ભારતમાં દક્ષિણના કેટલાક રાજ્યો બાદ કરતાં ચોતરફ ફેલાયો હતો. ૮૪૦૦૦ સ્તુપો અને ખડકો શીલાલેખો પર આઠ ભાષાઓમાં જેવીકે પાલી, સીંહાલી, સંસ્કૃત, તિબેટીયન,ચાઇનીઝ, બર્મીઝ, થાઇ, લાઓ વિ. કોતરાવ્યા હતા. જેમાં સાંચી, સારનાથ અને તક્ષશીલામાં તેના પુરાવા હયાત છે. કલીંગના યુધ્ધના નરસંહાર પછી અશોકે બુધ્ધ ધર્મ પોતે સ્વીકાર્યો, તેને રાજ્યધર્મનો દરજ્જો આપ્યો હતો. એટલું જ નહી પોતાના દિકરા મહેન્દ્રને અને દિકરી સંઘમિશ્રાને શ્રીલંકામાં બૌધ્ધ ધર્મના પ્રચાર માટે  ‘ ભિક્ષુક‘ બનાવી મોકલ્યા હતા. સમ્રાટ અશોકે બુધ્ધના સિધ્ધાંતોને લોકકલ્યાણમાં રુપાંતર કરીને માનવ અનેપશુઓ માટે પણ ચિકીત્સાલયો, પાણીની સગવડો અને રોડની બંને બાજુએ વૃક્ષોનો ઉછેર, આયોજન, પર્યાવરણ, બાળકોઅને વૃધ્ધોના કલ્યાણ માટે રાજ્યની વિવિધ યોજનાઓ અમલમાં મુકી હતી. તેણે પશુબલી ઉપર નિષેધ મુક્યો હતો.અશોક રાજા ઉપરાંત બૌધ્ધ ધર્મને શહેરી સુખી સમૃધ્ધ વેપારી, કારીગર વર્ગ અને જમીનદારોનો પણ ટેકો હતો.    

અશોકચક્ર અનેત્રણ સીંહના પ્રતીકો ભારત સરકારે આઝાદી પછી તરતજ રાષ્ટ્રધ્વજ અને ચલણી નોટ્ટસ વિ. પર પસંદ કરેલ છે. અને કાયદાકીય અધિકૃતતા બક્ષેલી છે.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

નાલંદા વિશ્વવિધ્યાલયનો પરિચય હવે પછી.    

--

Bipin Shroff


http://bipinshroff.blogspot.com/
shroffbipin@gmail.com